धर्मDharmic Data

द्रोणपर्व · Drona Parva

अध्याय 172

  1. [स] तत परभग्नं बलं दृष्ट्वा कुन्तीपुत्रॊ धनंजयः नयवारयद अमेयात्मा दरॊणपुत्र वधेप्सया ॥ 1 ॥

  2. ततस ते सैनिका राजन नैव तत्रावतस्थिरे संस्थाप्यमाना यत्नेन गॊविन्देनार्जुनेन च ॥ 2 ॥

  3. एक एव तु बीभत्सुः सॊमकावयवैः सह मत्स्यैर अन्यैश च संधाय कौरवैः संन्यवर्तत ॥ 3 ॥

  4. ततॊ दरुतम अतिक्रम्य सिंहलाङ्गूल केतनम सव्यसाची महेष्वासम अश्वत्थामानम अब्रवीत ॥ 4 ॥

  5. या शक्तिर यच च ते वीर्यं यज जञानं यच च पौरुषम धार्तराष्ट्रेषु या परीतिः परद्वेषॊ ऽसमासु यश च ते यच च भूयॊ ऽसति तेजस तत्परमं मम दर्शय ॥ 5 ॥

  6. स एव दरॊण हन्ता ते दर्पं भेत्स्यति पार्षतः कालानलसमप्रख्यॊ दविषताम अन्तकॊ युधि समासादय पाञ्चाल्यं मां चापि सह केशवम ॥ 6 ॥

  7. [धृ] आचार्य पुत्रॊ मानार्हॊ बलवांश चापि संजय परीतिर धनंजये चास्य परियश चापि स वासवेः ॥ 7 ॥

  8. न भूतपूर्वं बीभत्सॊर वाक्यं परुषम ईदृशम अथ कस्मात स कौन्तेयः सखायं रूक्षम अब्रवीत ॥ 8 ॥

  9. [स] युवराजे हते चैव वृद्धक्षत्रे च पौरवे इष्वस्त्रविधिसंपन्ने मालवे च सुदर्शने ॥ 9 ॥

  10. धृष्टद्युम्ने सात्यकौ च भीमे चापि पराजिते युधिष्ठिरस्य तैर वाक्यैर मर्मण्य अपि च घट्टिते ॥ 10 ॥

  11. अन्तर भेदे च संजाते दुःखं संस्मृत्य च परभॊ अभूतपूर्वॊ बीभत्सॊर दुःखान मन्युर अजायत ॥ 11 ॥

  12. तस्माद अनर्हम अश्लीलम अप्रियं दरौणिम उक्तवान मान्यम आचार्य तनयं रूक्षं कापुरुषॊ यथा ॥ 12 ॥

  13. एवम उक्तः शवसन करॊधान महेष्वासतमॊ नृप पार्थेन परुषं वाक्यं सर्वमर्म घनया गिरा दरौणिश चुकॊप पार्थाय कृष्णाय च विशेषतः ॥ 13 ॥

  14. स तु यत्तॊ रथे सथित्वा वार्य उपस्पृश्य वीर्यवान देवैर अपि सुदुर्धर्षम अस्त्रम आग्नेयम आददे ॥ 14 ॥

  15. दृश्याद दृश्यान अरिगणान उद्दिश्याचार्यनन्दनः सॊ ऽभिमन्त्र्य शरं दीप्तं विधूमम इव पावकम सर्वतः करॊधम आविश्य चिक्षेप परवीरहा ॥ 15 ॥

  16. ततस तुमुलम आकाशे शरवर्णम अजायत ववुश च शिशिरा वाताः सूर्यॊ नैव तताप च ॥ 16 ॥

  17. चुक्रुशुर दानवाश चापि दिक्षु सर्वासु भैरवम रुधिरं चापि वर्षन्तॊ विनेदुस तॊयदाम्बरे ॥ 17 ॥

  18. पक्षिणः पशवॊ गावॊ मुनयश चापि सुव्रताः परमं परयतात्मानॊ न शान्तिम उपलेभिरे ॥ 18 ॥

  19. भरान्तसर्वमहाभूतम आवर्जितदिवाकरम तरैलॊक्यम अभिसंतप्तं जवराविष्टम इवातुरम ॥ 19 ॥

  20. शरतेजॊ ऽभिसंतप्ता नागा भूमिशयास तथा निःश्वसन्तः समुत्पेतुस तेजॊ घॊरं मुमुक्षवः ॥ 20 ॥

  21. जलजानि च सत्त्वानि दह्यमानानि भारत न शान्तिम उपजग्मुर हि तप्यमानैर जलाशयैः ॥ 21 ॥

  22. दिशः खं परदिशश चैव भुवं च शरवृष्टयः उच्चावचा निपेतुर वै गरुडानिलरंहसः ॥ 22 ॥

  23. तैः शरैर दरॊणपुत्रस्य वज्रवेगसमाहितैः परदग्धाः शत्रवः पेतुर अग्निदग्धा इव दरुमाः ॥ 23 ॥

  24. दह्यमाना महानागाः पेतुर उर्व्यां समन्ततः नदन्तॊ भैरवान नादाञ जलदॊपम निस्वना ॥ 24 ॥

  25. अपरे परद्रुतास तत्र दह्यमाना महागजाः तरेसुस तथापरे घॊरे वने दावाग्निसंवृताः ॥ 25 ॥

  26. दरुमाणां शिखराणीव दावदग्धानि मारिष अश्ववृन्दान्य अदृश्यन्त रथवृन्दानि चाभिभॊ अपतन्त रथौघाश च तत्र तत्र सहस्रशः ॥ 26 ॥

  27. तत सैन्यं भगवान अग्निर ददाह युधि भारत युगान्ते सर्वभूतानि संवर्तक इवानकः ॥ 27 ॥

  28. दृष्ट्वा तु पाण्डवीं सेनां दह्यमानां महाहवे परहृष्टास तावका राजन सिंहनादान विनेदिरे ॥ 28 ॥

  29. ततस तूर्यसहस्राणि नाना लिङ्गानि भारत तूर्णम आजघ्निरे हृष्टास तावका जितकाशिनः ॥ 29 ॥

  30. कृत्स्ना हय अक्षौहिणी राजन सव्यसाची च पाण्डवः तमसा संवृते लॊके नादृश्यत महाहवे ॥ 30 ॥

  31. नैव नस तादृशं राजन दृष्टपूर्वं न च शरुतम यादृशं दरॊणपुत्रेण सृष्टम अस्त्रम अमर्षिणा ॥ 31 ॥

  32. अर्जुनस तु महाराज बराह्मम अस्त्रम उदैरयत सर्वास्त्रप्रतिघाताय विहितं पद्मयॊनिना ॥ 32 ॥

  33. ततॊ मुहूर्ताद इव तत तमॊ वयुपशशाम ह परववौ चानिलः शीतॊ दिशश च विमलाभवन ॥ 33 ॥

  34. तत्राद्भुतम अपश्याम कृत्स्नाम अक्षौहिणीं हताम अनभिज्ञेय रूपां च परदग्धाम अस्त्रमायया ॥ 34 ॥

  35. ततॊ वीरौ महेष्वासौ विमुक्तौ केशवार्जुनौ सहितौ संप्रदृश्येतां नभसीव तमॊनुदौ ॥ 35 ॥

  36. स पताक धवजहयः सानुकर्ष वरायुधः परबभौ स रथॊ मुक्तस तावकानां भयंकरः ॥ 36 ॥

  37. ततः किलकिला शब्दः शङ्खभेरी रवैः सह पाण्डवानां परहृष्टानां कषणेन समजायत ॥ 37 ॥

  38. हताव इति तयॊर आसीद एनयॊर उभयॊर मतिः तरसाभ्यागतौ दृष्ट्वा विमुक्तौ केशवार्जुनौ ॥ 38 ॥

  39. ताव अक्षतौ परमुदितौ दध्मतुर वारिजॊत्तमौ दृष्ट्वा परमुदितान पार्थांस तवदीया वयथिताभवन ॥ 39 ॥

  40. विमुक्तौ च महात्मानौ दृष्ट्वा दरौणिः सुदुःखितः मुहूर्तं चिन्तयाम आस किं तव एतद इति मारिष ॥ 40 ॥

  41. चिन्तयित्वा तु राजेन्द्र धयानशॊकपरायणः निःश्वसन दीर्घम उष्णं च विमनाश चाभवत तदा ॥ 41 ॥

  42. ततॊ दरौणिर धनुर नयस्य रथात परस्कन्द्य वेगितः धिग धिक सर्वम इदं मिथ्येत्य उक्त्वा संप्राद्रवद रणात ॥ 42 ॥

  43. ततः सनिग्धाम्बुदाभासं वेद वयासम अकल्मषम आवासं च सरस्वत्याः स वै वयासं ददर्श ह ॥ 43 ॥

  44. तं दरौणिर अग्रतॊ दृष्ट्वा सथितं कुरुकुलॊद्वह सन्नकण्ठॊ ऽबरवीद वाक्यम अभिवाद्य सुदीनवत ॥ 44 ॥

  45. भॊ भॊ माया यदृच्छा वा न विद्मः किम इदं भवेत अस्त्रं तव इदं कथं मिथ्या मम कश च वयतिक्रमः ॥ 45 ॥

  46. अधरॊत्तरम एतद वा लॊकानां वा पराभवः यद इमौ जीवतः कृष्णौ कालॊ हि दुरतिक्रमः ॥ 46 ॥

  47. नासुरामर गन्धर्वा न पिशाचा न राक्षसाः न सर्पयक्षपतगा न मनुष्याः कथं चन ॥ 47 ॥

  48. उत्सहन्ते ऽनयथा कर्तुम एतद अस्त्रं मयेरितम तद इदं केवलं हत्वा युक्ताम अक्षौहिणीं जवलत ॥ 48 ॥

  49. केनेमौ मर्त्यधर्माणौ नावधीत केशवार्जुनौ एतत परब्रूहि भगवन मया पृष्टॊ यथातथम ॥ 49 ॥

  50. [व] महान्तम एतदर्थं मां यं तवं पृच्छसि विस्मयात तत परवक्ष्यामि ते सर्वं समाधाय मनः शृणु ॥ 50 ॥

  51. यॊ ऽसौ नारायणॊ नाम पूर्वेषाम अपि पूर्वजः अजायत च कार्यार्थं पुत्रॊ धर्मस्य विश्वकृत ॥ 51 ॥

  52. स तपस तीव्रम आतस्थे मैनाकं गिरिम आस्थितः ऊर्ध्वबाहुर महातेजा जवलनादित्य संनिभः ॥ 52 ॥

  53. षष्टिं वर्षसहस्राणि तावन्त्य एव शतानि च अशॊषयत तदात्मानं वायुभक्षॊ ऽमबुजेक्षणः ॥ 53 ॥

  54. अथापरं तपस तप्त्वा दविस ततॊ ऽनयत पुनर महत दयावापृथिव्यॊर विवरं तेजसा समपूरयत ॥ 54 ॥

  55. स तेन तपसा तात बरह्मभूतॊ यदाभवत ततॊ विश्वेश्वरं यॊनिं विश्वस्य जगतः पतिम ॥ 55 ॥

  56. ददर्श भृशदुर्दर्शं सर्वा देवैर अपीश्वरम अणीयसाम अणीयांसं बृहद्भ्यश च बृहत्तरम ॥ 56 ॥

  57. रुद्रम ईशानम ऋषभं चेकितानम अजं परम गच्छतस तिष्ठतॊ वापि सर्वभूतहृदि सथितम ॥ 57 ॥

  58. दुर्वारणं दुर्दृशं तिग्ममन्युं; महात्मानं सर्वहरं परचेतसम दिव्यं चापम इषुधी चाददानं; हिरण्यवर्माणम अनन्तवीर्यम ॥ 58 ॥

  59. पिनाकिनं वज्रिणं दीप्तशूलं; परश्वधिं गदिनं सवायतासिम सुभ्रुं जटामण्डलचन्द्र मौलिं; वयाघ्राजिनम परिघं दण्डपाणिम ॥ 59 ॥

  60. शुभाङ्गदं नागयज्ञॊपवीतिं; विश्वैर गणैः शॊभितं भूतसंघैः एकीभूतं तपसां संनिधानं; वयॊ ऽतिगैः सुष्ठुतम इष्टवाग्भिः ॥ 60 ॥

  61. जलं दिवं खं कषितिं चन्द्रसूर्यौ; तथा वाय्वग्नी परतिमानं जगच च नालं दरष्टुं यमजं भिन्नवृत्ता; बरह्म दविषघ्नम अमृतस्य यॊनिम ॥ 61 ॥

  62. यं पश्यन्ति बराह्मणाः साधुवृत्ताः; कषीणे पापे मनसा ये विशॊकाः स तन्निष्ठस तपसा धर्मम ईड्यं; तद भक्त्या वै विश्वरूपं ददर्श दृष्ट्वा चैनं वान मनॊ बुद्धिदेहैः; संहृष्टात्मा मुमुदे देवदेवम ॥ 62 ॥

  63. अक्षमाला परिक्षिप्तं जयॊतिषां परमं निधिम ततॊ नारायणॊ दृष्ट्वा ववन्दे विश्वसंभवम ॥ 63 ॥

  64. वरदं पृथुचार्व अङ्ग्या पार्वत्या सहितं परभुम अजम ईशानम अव्यग्रं कारणात्मानम अच्युतम ॥ 64 ॥

  65. अभिवाद्याथ रुद्राय सद्यॊ ऽनधकनिपातिने पद्माक्षस तं विरूपाक्षम अभितुष्टाव भक्तिमान ॥ 65 ॥

  66. तवत संभूता भूतकृतॊ वरेण्य; गॊप्तारॊ ऽदय भुवनं पूर्वदेवाः आविश्येमां धरणीं ये ऽभयरक्षन; पुरा पुराणां तव देव सृष्टिम ॥ 66 ॥

  67. सुरासुरान नागरक्षःपिशाचान; नरान सुपर्णान अथ गन्धर्वयक्षान पृथग्विधान भूतसंघांश च विश्वांस; तवत संभूतान विद्म सर्वांस तथैव ऐन्द्रं याम्यं वारुणं वैत्तपाल्यं; मैत्रं तवाष्ट्रं कर्म सौम्यं च तुभ्यम ॥ 67 ॥

  68. रूपं जयॊतिः शब्द आकाशवायुः; सपर्शः सवाद्यं सलिलं गन्ध उर्वी कामॊ बरह्मा बरह्म च बराह्मणाश च; तवत संभूतं सथास्नु चरिष्णु चेदम ॥ 68 ॥

  69. अद्भ्यः सतॊका यान्ति यथा पृथक्त्वं; ताभिश चैक्यं संक्षये यान्ति भूयः एवं विद्वान परभवं चाप्य अयं च; हित्वा भूतानां तत्र सायुज्यम एति ॥ 69 ॥

  70. दिव्याव ऋतौ मानसौ दवौ सुपर्णाव; अवाक्शाखः पिप्पलः सप्त गॊपाः दशाप्य अन्ये ये पुरं धारयन्ति; तवया सृष्टास ते हि तेभ्यः परस तवम भूतं भव्यं भविता चाप्य अधृष्यं; तवत संभूता भुवनानीह विश्वा ॥ 70 ॥

  71. भक्तं च मां भजमानं भजस्व; मा रीरिषॊ माम अहिताहितेन आत्मानं तवाम आत्मनॊ ऽनन्यभावॊ; विद्वान एवं गच्छति बरह्म शुक्रम ॥ 71 ॥

  72. अस्तौषं तवां तव संमानम इच्छन; विचिन्वन वै सवृषं देववर्य सुदुर्लभान देहि वरान ममेष्टान; अभिष्टुतः परतिकार्षीश च मा माम ॥ 72 ॥

  73. तस्मै वरान अचिन्त्यात्मा नीलकण्ठः पिनाक धृक अर्हते देव मुख्याय परायच्छद ऋषिसंस्तुतः ॥ 73 ॥

  74. [नीलकण्ठ] मत्प्रसादान मनुष्येषु देवगन्धर्वयॊनिषु अप्रमेयबलात्मा तवं नारायण भविष्यसि ॥ 74 ॥

  75. न च तवा परसहिष्यन्ति देवासुरमहॊरगाः न पिशाचा न गन्धर्वा न च विश्वे वियॊनिजाः ॥ 75 ॥

  76. न सुपर्णास तथा नागा न च विश्वे वियॊनिजाः न कश चित तवां च देवॊ ऽपि समरेषु विजेष्यति ॥ 76 ॥

  77. न शस्त्रेण न वज्रेण नाग्निना न च वायुना नार्द्रेण न च शुष्केण तरसेन सथावरेण वा ॥ 77 ॥

  78. कश चित तव रुजं कर्ता मत्प्रसादात कथं चन अपि चेत समरं गत्वा भविष्यसि ममाधिकः ॥ 78 ॥

  79. [व] एवम एते वरा लब्धाः पुरस्ताद विद्धि शौरिणा स एष देवश चरति मायया मॊहयञ जगत ॥ 79 ॥

  80. तस्यैव तपसा जातं नरं नाम महामुनिम तुल्यम एतेन देवेन तं जानीह्य अर्जुनं सदा ॥ 80 ॥

  81. ताव एतौ पूर्वदेवानां परमॊपचिताव ऋषी लॊकयात्रा विधानार्थं संजायेते युगे युगे ॥ 81 ॥

  82. तथैव कर्मणः कृत्स्नं महतस तपसॊ ऽपि च तेजॊ मन्युश च विद्वंस तवं जातॊ रौद्रॊ महामते ॥ 82 ॥

  83. स भवान देववत पराज्ञॊ जञात्वा भव मयं जगत अवाकर्षस तवम आत्मानं नियमैस तत्प्रियेप्सया ॥ 83 ॥

  84. शुभम और्वं नवं कृत्वा महापुरुषविग्रहम ईजिवांस तवं जपैर हॊमैर उपहारैश च मानद ॥ 84 ॥

  85. स तथा पूज्यमानस ते पूर्वदेवॊ ऽपय अतूतुषत पुष्कलांश च वरान परादात तव विद्वन हृदि सथितान ॥ 85 ॥

  86. जन्म कर्म तपॊयॊगास तयॊस तव च पुष्कलाः ताभ्यां लिङ्गे ऽरचितॊ देवस तवयार्चायां युगे युगे ॥ 86 ॥

  87. सर्वरूपं भवं जञात्वा लिङ्गे यॊ ऽरचयति परभुम आत्मयॊगाश च तस्मिन वै शास्त्रयॊगाश च शाश्वताः ॥ 87 ॥

  88. एवं देवा यजन्तॊ हि सिद्धाश च परमर्षयः परार्थयन्ति परं लॊके सथानम एव च शाश्वतम ॥ 88 ॥

  89. स एष रुद्र भक्तश च केशवॊ रुद्र संभवः कृष्ण एव हि यष्टव्यॊ यज्ञैश चैष सनातनः ॥ 89 ॥

  90. सर्वभूतभवं जञात्वा लिङ्गे ऽरचयति यः परभुम तस्मिन्न अभ्यधिकां परीतिं करॊति वृषभध्वजः ॥ 90 ॥

  91. [स] तस्य तद वचनं शरुत्वा दरॊणपुत्रॊ महारथः नमश चकार रुद्राय बहु मेने च केशवम ॥ 91 ॥

  92. हृष्टलॊमा च वश्यात्मा नमस्कृत्य महर्षये वरूथिनीम अभिप्रेत्य अवहारम अकारयत ॥ 92 ॥

  93. ततः परत्यवहारॊ ऽभूत पाण्डवानां विशां पते कौरवाणां च दीनानां दरॊणे युधि निपातिते ॥ 93 ॥

  94. युद्धं कृत्वा दिनान पञ्च दरॊणॊ हत्वा वरूथिनीम बरह्मलॊकं गतॊ राजन बराह्मणॊ वेदपारगः ॥ 94 ॥

Reach this point to mark the section finished.

Continue to अध्याय 173

Previous: अध्याय 171