धर्मDharmic Data

भीष्मपर्व · Bhishma Parva

अध्याय 24

  1. संजय उवाच तं तथा कृपयाविष्टम अश्रुपूर्णाकुलेक्षणम विषीदन्तम इदं वाक्यम उवाच मधुसूदनः ॥ 1 ॥

  2. शरीभगवान उवाच कुतस तवा कश्मलम इदं विषमे समुपस्थितम अनार्यजुष्टम अस्वर्ग्यम अकीर्तिकरम अर्जुन ॥ 2 ॥

  3. कलैब्यं मा सम गमः पार्थ नैतत तवय्य उपपद्यते कषुद्रं हृदयदौर्बल्यं तयक्त्वॊत्तिष्ठ परंतप ॥ 3 ॥

  4. अर्जुन उवाच कथं भीष्मम अहं संख्ये दरॊणं च मधुसूदन इषुभिः परतियॊत्स्यामि पूजार्हाव अरिसूदन ॥ 4 ॥

  5. गुरून अहत्वा हि महानुभावाञ; शरेयॊ भॊक्तुं भैक्ष्यम अपीह लॊके हत्वार्थकामांस तु गुरून इहैव; भुञ्जीय भॊगान रुधिरप्रदिग्धान ॥ 5 ॥

  6. न चैतद विद्मः कतरन नॊ गरीयॊ; यद वा जयेम यदि वा नॊ जयेयुः यान एव हत्वा न जिजीविषामस; ते ऽवस्थिताः परमुखे धार्तराष्ट्राः ॥ 6 ॥

  7. कार्पण्यदॊषॊपहतस्वभावः; पृच्छामि तवां धर्मसंमूढचेताः यच छरेयः सयान निश्चितं बरूहि तन मे; शिष्यस ते ऽहं शाधि मां तवां परपन्नम ॥ 7 ॥

  8. न हि परपश्यामि ममापनुद्याद; यच छॊकम उच्छॊषणम इन्द्रियाणाम अवाप्य भूमाव असपत्नम ऋद्धं; राज्यं सुराणाम अपि चाधिपत्यम ॥ 8 ॥

  9. संजय उवाच एवम उक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परंतपः न यॊत्स्य इति गॊविन्दम उक्त्वा तूष्णीं बभूव ह ॥ 9 ॥

  10. तम उवाच हृषीकेशः परहसन्न इव भारत सेनयॊर उभयॊर मध्ये विषीदन्तम इदं वचः ॥ 10 ॥

  11. शरीभगवान उवाच अशॊच्यान अन्वशॊचस तवं परज्ञावादांश च भाषसे गतासून अगतासूंश च नानुशॊचन्ति पण्डिताः ॥ 11 ॥

  12. न तव एवाहं जातु नासं न तवं नेमे जनाधिपाः न चैव न भविष्यामः सर्वे वयम अतः परम ॥ 12 ॥

  13. देहिनॊ ऽसमिन यथा देहे कौमारं यौवनं जरा तथा देहान्तरप्राप्तिर धीरस तत्र न मुह्यति ॥ 13 ॥

  14. मात्रास्पर्शास तु कौन्तेय शीतॊष्णसुखदुःखदाः आगमापायिनॊ ऽनित्यास तांस तितिक्षस्व भारत ॥ 14 ॥

  15. यं हि न वयथयन्त्य एते पुरुषं पुरुषर्षभ समदुःखसुखं धीरं सॊ ऽमृतत्वाय कल्पते ॥ 15 ॥

  16. नासतॊ विद्यते भावॊ नाभावॊ विद्यते सतः उभयॊर अपि दृष्टॊ ऽनतस तव अनयॊस तत्त्वदर्शिभिः ॥ 16 ॥

  17. अविनाशि तु तद विद्धि येन सर्वम इदं ततम विनाशम अव्ययस्यास्य न कश चित कर्तुम अर्हति ॥ 17 ॥

  18. अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्यॊक्ताः शरीरिणः अनाशिनॊ ऽपरमेयस्य तस्माद युध्यस्व भारत ॥ 18 ॥

  19. य एनं वेत्ति हन्तारं यश चैनं मन्यते हतम उभौ तौ न विजानीतॊ नायं हन्ति न हन्यते ॥ 19 ॥

  20. न जायते मरियते वा कदा चिन; नायं भूत्वा भविता वा न भूयः अजॊ नित्यः शाश्वतॊ ऽयं पुराणॊ; न हन्यते हन्यमाने शरीरे ॥ 20 ॥

  21. वेदाविनाशिनं नित्यं य एनम अजम अव्ययम कथं स पुरुषः पार्थ कं घातयति हन्ति कम ॥ 21 ॥

  22. वासांसि जीर्णानि यथा विहाय; नवानि गृह्णाति नरॊ ऽपराणि तथा शरीराणि विहाय जीर्णानि; अन्यानि संयाति नवानि देही ॥ 22 ॥

  23. नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः न चैनं कलेदयन्त्य आपॊ न शॊषयति मारुतः ॥ 23 ॥

  24. अच्छेद्यॊ ऽयम अदाह्यॊ ऽयम अक्लेद्यॊ ऽशॊष्य एव च नित्यः सर्वगतः सथाणुर अचलॊ ऽयं सनातनः ॥ 24 ॥

  25. अव्यक्तॊ ऽयम अचिन्त्यॊ ऽयम अविकार्यॊ ऽयम उच्यते तस्माद एवं विदित्वैनं नानुशॊचितुम अर्हसि ॥ 25 ॥

  26. अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम तथापि तवं महाबाहॊ नैवं शॊचितुम अर्हसि ॥ 26 ॥

  27. जातस्य हि धरुवॊ मृत्युर धरुवं जन्म मृतस्य च तस्माद अपरिहार्ये ऽरथे न तवं शॊचितुम अर्हसि ॥ 27 ॥

  28. अव्यक्तादीनि भूतानि वयक्तमध्यानि भारत अव्यक्तनिधनान्य एव तत्र का परिदेवना ॥ 28 ॥

  29. आश्चर्यवत पश्यति कश चिद एनम; आश्चर्यवद वदति तथैव चान्यः आश्चर्यवच चैनम अन्यः शृणॊति; शरुत्वाप्य एनं वेद न चैव कश चित ॥ 29 ॥

  30. देही नित्यम अवध्यॊ ऽयं देहे सर्वस्य भारत तस्मात सर्वाणि भूतानि न तवं शॊचितुम अर्हसि ॥ 30 ॥

  31. सवधर्मम अपि चावेक्ष्य न विकम्पितुम अर्हसि धर्म्याद धि युद्धाच छरेयॊ ऽनयत कषत्रियस्य न विद्यते ॥ 31 ॥

  32. यदृच्छया चॊपपन्नं सवर्गद्वारम अपावृतम सुखिनः कषत्रियाः पार्थ लभन्ते युद्धम ईदृशम ॥ 32 ॥

  33. अथ चेत तवम इमं धर्म्यं संग्रामं न करिष्यसि ततः सवधर्मं कीर्तिं च हित्वा पापम अवाप्स्यसि ॥ 33 ॥

  34. अकीर्तिं चापि भूतानि कथयिष्यन्ति ते ऽवययाम संभावितस्य चाकीर्तिर मरणाद अतिरिच्यते ॥ 34 ॥

  35. भयाद रणाद उपरतं मंस्यन्ते तवां महारथाः येषां च तवं बहुमतॊ भूत्वा यास्यसि लाघवम ॥ 35 ॥

  36. अवाच्यवादांश च बहून वदिष्यन्ति तवाहिताः निन्दन्तस तव सामर्थ्यं ततॊ दुःखतरं नु किम ॥ 36 ॥

  37. हतॊ वा पराप्स्यसि सवर्गं जित्वा वा भॊक्ष्यसे महीम तस्माद उत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः ॥ 37 ॥

  38. सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ ततॊ युद्धाय युज्यस्व नैवं पापम अवाप्स्यसि ॥ 38 ॥

  39. एषा ते ऽभिहिता सांख्ये बुद्धिर यॊगे तव इमां शृणु बुद्ध्या युक्तॊ यया पार्थ कर्मबन्धं परहास्यसि ॥ 39 ॥

  40. नेहाभिक्रमनाशॊ ऽसति परत्यवायॊ न विद्यते सवल्पम अप्य अस्य धर्मस्य तरायते महतॊ भयात ॥ 40 ॥

  41. वयवसायात्मिका बुद्धिर एकेह कुरुनन्दन बहुशाखा हय अनन्ताश च बुद्धयॊ ऽवयवसायिनाम ॥ 41 ॥

  42. याम इमां पुष्पितां वाचं परवदन्त्य अविपश्चितः वेदवादरताः पार्थ नान्यद अस्तीति वादिनः ॥ 42 ॥

  43. कामात्मानः सवर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम करियाविशेषबहुलां भॊगैश्वर्यगतिं परति ॥ 43 ॥

  44. भॊगैश्वर्यप्रसक्तानां तयापहृतचेतसाम वयवसायात्मिका बुद्धिः समाधौ न विधीयते ॥ 44 ॥

  45. तरैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यॊ भवार्जुन निर्द्वन्द्वॊ नित्यसत्त्वस्थॊ निर्यॊगक्षेम आत्मवान ॥ 45 ॥

  46. यावान अर्थ उदपाने सर्वतः संप्लुतॊदके तावान सर्वेषु वेदेषु बराह्मणस्य विजानतः ॥ 46 ॥

  47. कर्मण्य एवाधिकारस ते मा फलेषु कदा चन मा कर्मफलहेतुर भूर मा ते सङ्गॊ ऽसत्व अकर्मणि ॥ 47 ॥

  48. यॊगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं तयक्त्वा धनंजय सिद्ध्यसिद्ध्यॊः समॊ भूत्वा समत्वं यॊग उच्यते ॥ 48 ॥

  49. दूरेण हय अवरं कर्म बुद्धियॊगाद धनंजय बुद्धौ शरणम अन्विच्छ कृपणाः फलहेतवः ॥ 49 ॥

  50. बुद्धियुक्तॊ जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते तस्माद यॊगाय युज्यस्व यॊगः कर्मसु कौशलम ॥ 50 ॥

  51. कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं तयक्त्वा मनीषिणः जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्य अनामयम ॥ 51 ॥

  52. यदा ते मॊहकलिलं बुद्धिर वयतितरिष्यति तदा गन्तासि निर्वेदं शरॊतव्यस्य शरुतस्य च ॥ 52 ॥

  53. शरुतिविप्रतिपन्ना ते यदा सथास्यति निश्चला समाधाव अचला बुद्धिस तदा यॊगम अवाप्स्यसि ॥ 53 ॥

  54. अर्जुन उवाच सथितप्रज्ञस्य का भाषा समाधिस्थस्य केशव सथितधीः किं परभाषेत किम आसीत वरजेत किम ॥ 54 ॥

  55. परजहाति यदा कामान सर्वान पार्थ मनॊगतान आत्मन्य एवात्मना तुष्टः सथितप्रज्ञस तदॊच्यते ॥ 55 ॥

  56. दुःखेष्व अनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः वीतरागभयक्रॊधः सथितधीर मुनिर उच्यते ॥ 56 ॥

  57. यः सर्वत्रानभिस्नेहस तत तत पराप्य शुभाशुभम नाभिनन्दति न दवेष्टि तस्य परज्ञा परतिष्ठिता ॥ 57 ॥

  58. यदा संहरते चायं कूर्मॊ ऽङगानीव सर्वशः इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस तस्य परज्ञा परतिष्ठिता ॥ 58 ॥

  59. विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः रसवर्जं रसॊ ऽपय अस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते ॥ 59 ॥

  60. यततॊ हय अपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः इन्द्रियाणि परमाथीनि हरन्ति परसभं मनः ॥ 60 ॥

  61. तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः वशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य परज्ञा परतिष्ठिता ॥ 61 ॥

  62. धयायतॊ विषयान पुंसः सङ्गस तेषूपजायते सङ्गात संजायते कामः कामात करॊधॊ ऽभिजायते ॥ 62 ॥

  63. करॊधाद भवति संमॊहः संमॊहात समृतिविभ्रमः समृतिभ्रंशाद बुद्धिनाशॊ बुद्धिनाशात परणश्यति ॥ 63 ॥

  64. रागद्वेषवियुक्तैस तु विषयान इन्द्रियैश चरन आत्मवश्यैर विधेयात्मा परसादम अधिगच्छति ॥ 64 ॥

  65. परसादे सर्वदुःखानां हानिर अस्यॊपजायते परसन्नचेतसॊ हय आशु बुद्धिः पर्यवतिष्ठते ॥ 65 ॥

  66. नास्ति बुद्धिर अयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना न चाभावयतः शान्तिर अशान्तस्य कुतः सुखम ॥ 66 ॥

  67. इन्द्रियाणां हि चरतां यन मनॊ ऽनुविधीयते तद अस्य हरति परज्ञां वायुर नावम इवाम्भसि ॥ 67 ॥

  68. तस्माद यस्य महाबाहॊ निगृहीतानि सर्वशः इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस तस्य परज्ञा परतिष्ठिता ॥ 68 ॥

  69. या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतॊ मुनेः ॥ 69 ॥

  70. आपूर्यमाणम अचलप्रतिष्ठं; समुद्रम आपः परविशन्ति यद्वत तद्वत कामा यं परविशन्ति सर्वे; स शान्तिम आप्नॊति न कामकामी ॥ 70 ॥

  71. विहाय कामान यः सर्वान पुमांश चरति निःस्पृहः निर्ममॊ निरहंकारः स शान्तिम अधिगच्छति ॥ 71 ॥

  72. एषा बराह्मी सथितिः पार्थ नैनां पराप्य विमुह्यति सथित्वास्याम अन्तकाले ऽपि बरह्मनिर्वाणम ऋच्छति ॥ 72 ॥

Reach this point to mark the section finished.

Continue to अध्याय 25

Previous: अध्याय 23