[धृ] अनीश्वरॊ ऽयं पुरुषॊ भवाभवे; सूत्रप्रॊता दारुमयीव यॊषा धात्रा हि दिष्टस्य वशे किलायं; तस्माद वद तवं शरवणे घृतॊ ऽहम ॥ 1 ॥
अप्राप्तकालं वचनं बृहस्पतिर अपि बरुवन लभते बुद्ध्यवज्ञानम अवमानं च भारत ॥ 2 ॥
परियॊ भवति दानेन परियवादेन चापरः मन्त्रं मूलबलेनान्यॊ यः परियः परिय एव सः ॥ 3 ॥
दवेष्यॊ न साधुर भवति न मेधावी न पण्डितः परिये शुभानि कर्माणि दवेष्ये पापानि भारत ॥ 4 ॥
न स कषयॊ महाराज यः कषयॊ वृद्धिम आवहेत कषयः स तव इह मन्तव्यॊ यं लब्ध्वा बहु नाशयेत ॥ 5 ॥
समृद्धा गुणतः के चिद भवन्ति धनतॊ ऽपरे धनवृद्धान गुणैर हीनान धृतराष्ट्र विवर्जयेत ॥ 6 ॥
[धृ] सर्वं तवम आयती युक्तं भाषसे पराज्ञसंमतम न चॊत्सहे सुतं तयक्तुं यतॊ धर्मस ततॊ जयः ॥ 7 ॥
सवभावगुणसंपन्नॊ न जातु विनयान्वितः सुसूक्ष्मम अपि भूतानाम उपमर्दं परयॊक्ष्यते ॥ 8 ॥
परापवाद निरताः परदुःखॊदयेषु च परस्परविरॊधे च यतन्ते सततॊथिताः ॥ 9 ॥
स दॊषं दर्शनं येषां संवासे सुमहद भयम अर्थादाने महान दॊषः परदाने च महद भयम ॥ 10 ॥
ये पापा इति विख्याताः संवासे परिगर्हिताः युक्ताश चान्यैर महादॊषैर ये नरास तान विवर्जयेत ॥ 11 ॥
निवर्तमाने सौहार्दे परीतिर नीचे परणश्यति या चैव फलनिर्वृत्तिः सौहृदे चैव यत सुखम ॥ 12 ॥
यतते चापवादाय यत्नम आरभते कषये अल्पे ऽपय अपकृते मॊहान न शान्तिम उपगच्छति ॥ 13 ॥
तादृशैः संगतं नीचैर नृशंसैर अकृतात्मभिः निशाम्य निपुणं बुद्ध्या विद्वान दूराद विवर्जयेत ॥ 14 ॥
यॊ जञातिम अनुगृह्णाति दरिद्रं दीनम आतुरम सपुत्रपशुभिर वृद्धिं यशश चाव्ययम अश्नुते ॥ 15 ॥
जञातयॊ वर्धनीयास तैर य इच्छन्त्य आत्मनः शुभम कुलवृद्धिं च राजेन्द्र तस्मात साधु समाचर ॥ 16 ॥
शरेयसा यॊक्ष्यसे राजन कुर्वाणॊ जञातिसत्क्रियाम विगुणा हय अपि संरक्ष्या जञातयॊ भरतर्षभ ॥ 17 ॥
किं पुनर गुणवन्तस ते तवत्प्रसादाभिकाङ्क्षिणः परसादं कुरु दीनानां पाण्डवानां विशां पते ॥ 18 ॥
दीयन्तां गरामकाः के चित तेषां वृत्त्यर्थम ईश्वर एवं लॊके यशःप्राप्तॊ भविष्यत्सि नराधिप ॥ 19 ॥
वृद्धेन हि तवया कार्यं पुत्राणां तात रक्षणम मया चापि हितं वाच्यं विद्धि मां तवद्धितैषिणम ॥ 20 ॥
जञातिभिर विग्रहस तात न कर्तव्यॊ भवार्थिना सुखानि सह भॊज्यानि जञातिभिर भरतर्षभ ॥ 21 ॥
संभॊजनं संकथनं संप्रीतिश च परस्परम जञातिभिः सह कार्याणि न विरॊधः कथं चन ॥ 22 ॥
जञातयस तारयन्तीह जञातयॊ मज्जयन्ति च सुवृत्तास तारयन्तीह दुर्वृत्ता मज्जयन्ति च ॥ 23 ॥
सुवृत्तॊ भव राजेन्द्र पाण्डवान परति मानद अधर्षणीयः शत्रूणां तैर वृतस तवं भविष्यसि ॥ 24 ॥
शरीमन्तं जञातिम आसाद्य यॊ जञातिर अवसीदति दिग्धहस्तं मृग इव स एनस तस्य विन्दति ॥ 25 ॥
पश्चाद अपि नरश्रेष्ठ तव तापॊ भविष्यति तान वा हतान सुतान वापि शरुत्वा तद अनुचिन्तय ॥ 26 ॥
येन खट्वां समारूढः परितप्येत कर्मणा आदाव एव न तत कुर्याद अध्रुवे जीविते सति ॥ 27 ॥
न कश चिन नापनयते पुमान अन्यत्र भार्गवात शेषसंप्रतिपत्तिस तु बुद्धिमत्स्व एव तिष्ठति ॥ 28 ॥
दुर्यॊधनेन यद्य एतत पापं तेषु पुरा कृतम तवया तत कुलवृद्धेन परत्यानेयं नरेश्वर ॥ 29 ॥
तांस तवं पदे परतिष्ठाप्य लॊके विगतकल्मषः भविष्यसि नरश्रेष्ठ पूजनीयॊ मनीषिणाम ॥ 30 ॥
सुव्याहृतानि धीराणां फलतः परविचिन्त्य यः अध्यवस्यति कार्येषु चिरं यशसि तिष्ठति ॥ 31 ॥
अवृत्तिं विनयॊ हन्ति हन्त्य अनर्थं पराक्रमः हन्ति नित्यं कषमा करॊधम आचारॊ हन्त्य अलक्षणम ॥ 32 ॥
परिच्छदेन कषत्रेण वेश्मना परिचर्यया परीक्षेत कुलं राजन भॊजनाच्छादनेन च ॥ 33 ॥
ययॊश चित्तेन वा चित्तं नैभृतं नैभृतेन वा समेति परज्ञया परज्ञा तयॊर मैत्री न जीर्यते ॥ 34 ॥
दुर्बुद्धिम अकृतप्रज्ञं छन्नं कूपं तृणैर इव विवर्जयीत मेधावी तस्मिन मैत्री परणश्यति ॥ 35 ॥
अवलिप्तेषु मूर्खेषु रौद्रसाहसिकेषु च तथैवापेत धर्मेषु न मैत्रीम आचरेद बुधः ॥ 36 ॥
कृतज्ञं धार्मिकं सत्यम अक्षुद्रं दृढभक्तिकम जितेन्द्रियं सथितं सथित्यां मित्रम अत्यागि चेष्यते ॥ 37 ॥
इन्द्रियाणाम अनुत्सर्गॊ मृत्युना न विशिष्यते अत्यर्थं पुनर उत्सर्गः सादयेद दैवतान्य अपि ॥ 38 ॥
मार्दवं सर्वभूतानाम अनसूया कषमा धृतिः आयुष्याणि बुधाः पराहुर मित्राणां चाविमानना ॥ 39 ॥
अपनीतं सुनीतेन यॊ ऽरथं परत्यानिनीषते मतिम आस्थाय सुदृढां तद अकापुरुष वरतम ॥ 40 ॥
आयत्यां परतिकारज्ञस तदात्वे दृढनिश्चयः अतीते कार्यशेषज्ञॊ नरॊ ऽरथैर न परहीयते ॥ 41 ॥
कर्मणा मनसा वाचा यद अभीक्ष्णं निषेवते तद एवापहरत्य एनं तस्मात कल्याणम आचरेत ॥ 42 ॥
मङ्गलालम्भनं यॊगः शरुतम उत्थानम आर्जवम भूतिम एतानि कुर्वन्ति सतां चाभीक्ष्ण दर्शनम ॥ 43 ॥
अनिर्वेदः शरियॊ मूलं दुःखनाशे सुखस्य च महान भवत्य अनिर्विण्णः सुखं चात्यन्तम अश्नुते ॥ 44 ॥
नातः शरीमत्तरं किं चिद अन्यत पथ्यतमं तथा परभ विष्णॊर यथा तात कषमा सर्वत्र सर्वदा ॥ 45 ॥
कषमेद अशक्तः सर्वस्य शक्तिमान धर्मकारणात अर्थानर्थौ समौ यस्य तस्य नित्यं कषमा हिता ॥ 46 ॥
यत सुखं सेवमानॊ ऽपि धर्मार्थाभ्यां न हीयते कामं तद उपसेवेत न मूढ वरतम आचरेत ॥ 47 ॥
दुःखार्तेषु परमत्तेषु नास्तिकेष्व अलसेषु च न शरीर वसत्य अदान्तेषु ये चॊत्साह विवर्जिताः ॥ 48 ॥
आर्जवेन नरं युक्तम आर्जवात सव्यपत्रपम अशक्तिमन्तं मन्यन्तॊ धर्षयन्ति कुबुद्धयः ॥ 49 ॥
अत्यार्यम अतिदातारम अतिशूरम अतिव्रतम परज्ञाभिमानिनं चैव शरीर भयान नॊपसर्पति ॥ 50 ॥
अग्निहॊत्रफला वेदाः शीलवृत्तफलं शरुतम रतिपुत्र फला दारा दत्तभुक्त फलं धनम ॥ 51 ॥
अधर्मॊपार्जितैर अर्थैर यः करॊत्य और्ध्व देहिकम न स तस्य फलं परेत्य भुङ्क्ते ऽरथस्य दुरागमात ॥ 52 ॥
कानार वनदुर्गेषु कृच्छ्रास्व आपत्सु संभ्रमे उद्यतेषु च शस्त्रेषु नास्ति शेषवतां भयम ॥ 53 ॥
उत्थानं संयमॊ दाक्ष्यम अप्रमादॊ धृतिः समृतिः समीक्ष्य च समारम्भॊ विद्धि मूलं भवस्य तत ॥ 54 ॥
तपॊबलं तापसानां बरह्म बरह्मविदां बलम हिंसा बलम असाधूनां कषमागुणवतां बलम ॥ 55 ॥
अष्टौ तान्य अव्रतघ्नानि आपॊ मूलं फलं पयः हविर बराह्मण काम्या च गुरॊर वचनम औषधम ॥ 56 ॥
न तत्परस्य संदध्यात परतिकूलं यदात्मनः संग्रहेणैष धर्मः सयात कामाद अन्यः परवर्तते ॥ 57 ॥
अक्रॊधेन जयेत करॊधम असाधुं साधुना जयेत जयेत कदर्यं दानेन जयेत सत्येन चानृतम ॥ 58 ॥
सत्री धूर्तके ऽलसे भीरौ चण्डे पुरुषमानिनि चौरे कृतघ्ने विश्वासॊ न कार्यॊ न च नास्तिके ॥ 59 ॥
अभिवादनशीलस्य नित्यं वृद्धॊपसेविनः चत्वारि संप्रवर्धन्ते कीर्तिर आयुर यशॊबलम ॥ 60 ॥
अतिक्लेशेन ये ऽरथाः सयुर धर्मस्यातिक्रमेण च अरेर वा परणिपातेन मा सम तेषु मनः कृथाः ॥ 61 ॥
अविद्यः पुरुषः शॊच्यः शॊच्यं मिथुनम अप्रजम निराहाराः परजाः शॊच्याः शॊच्यं राष्ट्रम अराजकम ॥ 62 ॥
अध्वा जरा देहवतां पर्वतानां जलं जरा असंभॊगॊ जरा सत्रीणां वाक्शल्यं मनसॊ जरा ॥ 63 ॥
अनाम्नाय मला वेदा बराह्मणस्याव्रतं मलम कौतूहलमला साध्वी विप्रवास मलाः सत्रियः ॥ 64 ॥
सुवर्णस्य मलं रूप्यं रूप्यस्यापि मलं तरपु जञेयं तरपु मलं सीसं सीसस्यापि मलं मलम ॥ 65 ॥
न सवप्नेन जयेन निद्रां न कामेन सत्रियं जयेत नेन्धनेन जयेद अग्निं न पानेन सुरां जयेत ॥ 66 ॥
यस्य दानजितं मित्रम अमित्रा युधि निर्जिताः अन्नपानजिता दाराः सफलं तस्य जीवितम ॥ 67 ॥
सहस्रिणॊ ऽपि जीवन्ति जीवन्ति शतिनस तथा धृतराष्ट्रं विमुञ्चेच्छां न कथं चिन न जीव्यते ॥ 68 ॥
यत पृथिव्यां वरीहि यवं हिरण्यं पशवः सत्रियः नालम एकस्य तत सर्वम इति पश्यन न मुह्यति ॥ 69 ॥
राजन भूयॊ बरवीमि तवां पुत्रेषु समम आचर समता यदि ते राजन सवेषु पाण्डुसुतेषु च ॥ 70 ॥
उद्योगपर्व · Udyoga Parva
अध्याय 39
Reach this point to mark the section finished.
Continue to अध्याय 40