धर्मDharmic Data

वनपर्व · Vana Parva

अध्याय 2

  1. [व] परभातायां तु शर्वर्यां तेषाम अक्लिष्टकर्मणाम वनं यियासतां विप्रास तस्थुर भिक्षा भुजॊ ऽगरतः तान उवाच ततॊ राजा कुन्तीपुत्रॊ युधिष्ठिरः ॥ 1 ॥

  2. वयं हि हृतसर्वस्वा हृतराज्या हृतश्रियः फलमूलामिषाहारा वनं यास्याम दुःखिताः ॥ 2 ॥

  3. वनं च दॊषबहुलं बहु वयालसरीसृपम परिक्लेशश च वॊ मन्ये धरुवं तत्र भविष्यति ॥ 3 ॥

  4. बराह्मणानां परिक्लेशॊ दैवतान्य अपि सादयेत किं पुनर माम इतॊ विप्रा निवर्तध्वं यथेष्टतः ॥ 4 ॥

  5. [बर] गतिर या भवतां राजंस तां वयं गन्तुम उद्यताः नार्हथास्मान परित्यक्तुं भक्तान सद धर्मदर्शिनः ॥ 5 ॥

  6. अनुकम्पां हि भक्तेषु दैवतान्य अपि कुर्वते विशेषतॊ बराह्मणेषु सद आचारावलम्बिषु ॥ 6 ॥

  7. [य] ममापि परमा भक्तिर बराह्मणेषु सदा दविजाः सहायविपरिभ्रंशस तव अयं सादयतीव माम ॥ 7 ॥

  8. आहरेयुर हि मे ये ऽपि फलमूलमृगांस तथा त इमे शॊकजैर दुःखैर भरातरॊ मे विमॊहिताः ॥ 8 ॥

  9. दरौपद्या विप्रकर्षेण राज्यापहरणेन च दुःखान्वितान इमान कलेशैर नाहं यॊक्तुम इहॊत्सहे ॥ 9 ॥

  10. [बर] अस्मत पॊषणजा चिन्ता मा भूत ते हृदि पार्थिव सवयम आहृत्य वन्यानि अनुयास्यामहे वयम ॥ 10 ॥

  11. अनुध्यानेन जप्येन विधास्यामः शिवं तव कथाभिश चानुकूलाभिः सह रंस्यामहे वने ॥ 11 ॥

  12. [य] एवम एतन न संदेहॊ रमेयं बराह्मणैः सह नयून भावात तु पश्यामि परत्यादेशम इवात्मनः ॥ 12 ॥

  13. कथं दरक्ष्यामि वः सर्वान सवयम आहृत भॊजनान मद्भक्त्या कलिश्यतॊ ऽनर्हान धिक पापान धृतराष्ट्रजान ॥ 13 ॥

  14. [व] इत्य उक्त्वा स नृपः शॊचन निषसाद महीतले तम अध्यात्मरतिर विद्वाञ शौनकॊ नाम वै दविजः यॊगे सांख्ये च कुशलॊ राजानम इदम अब्रवीत ॥ 14 ॥

  15. शॊकस्थान सहस्राणि भयस्थान शतानि च दिवसे दिवसे मूढम आविशन्ति न पण्डितम ॥ 15 ॥

  16. न हि जञानविरुद्धेषु बहुदॊषेषु कर्मसु शरेयॊ घातिषु सज्जन्ते बुद्धिमन्तॊ भवद्विधाः ॥ 16 ॥

  17. अष्टाङ्गां बुद्धिम आहुर यां सर्वाश्रेयॊ विघातिनीम शरुतिस्मृतिसमायुक्तां सा राजंस तवय्य अवस्थिता ॥ 17 ॥

  18. अर्थकृच्छ्रेषु दुर्गेषु वयापत्सु सवजनस्य च शारीर मानसैर दुःखैर न सीदन्ति भवद्विधाः ॥ 18 ॥

  19. शरूयतां चाभिधास्यामि जनकेन यथा पुरा आत्मव्यवस्थान करा गीताः शलॊका महात्मना ॥ 19 ॥

  20. मनॊ देहसमुत्थाभ्यां दुःखाभ्याम अर्दितं जगत तयॊर वयास समासाभ्यां शमॊपायम इमं शृणु ॥ 20 ॥

  21. वयाधेर अनिष्ट संस्पर्शाच छरमाद इष्टविवर्जनात दुःखं चतुर्भिर शारीरं कारणैः संप्रवर्तते ॥ 21 ॥

  22. तद आशु परतिकाराच च सततं चाविचिन्तनात आधिव्याधिप्रशमनं करियायॊगद्वयेन तु ॥ 22 ॥

  23. मतिमन्तॊ हय अतॊ वैद्याः शमं पराग एव कुर्वते मानसस्य परियाख्यानैः संभॊगॊपनयैर नृणाम ॥ 23 ॥

  24. मानसेन हि दुःखेन शरीरम उपतप्यते अयः पिण्डेन तप्तेन कुम्ब्भ संस्थाम इवॊदकम ॥ 24 ॥

  25. मानसं शमयेत तस्माज जञानेनागिम इवाम्बुना परशान्ते मानसे दुःखे शारीरम उपशाम्यति ॥ 25 ॥

  26. मनसॊ दुःखमूलं तु सनेह इत्य उपलभ्यते सनेहात तु सज्जते जन्तुर दुःखयॊगम उपैति च ॥ 26 ॥

  27. सनेहमूलानि दुःखानि सनेहजानि भयानि च शॊकहर्षौ तथायासः सर्वं सनेहात परवर्तते ॥ 27 ॥

  28. सनेहत करण रागश च परजज्ञे वैषयस तथा अश्रेयस्काव उभाव एतौ पूर्वस तत्र गुरुः समृतः ॥ 28 ॥

  29. कॊटराग्निर यथाशेषं समूलं पादपं दहेत धर्मार्थिनं तथाल्पॊ ऽपि रागदॊषॊ विनाशयेत ॥ 29 ॥

  30. विप्रयॊगे न तु तयागी दॊषदर्शी समागमात विरागं भजते जन्तुर निर्वैरॊ निष्परिग्रहः ॥ 30 ॥

  31. तस्मात सनेहं सवपक्षेभ्यॊ मित्रेभ्यॊ धनसंचयात सवशरीरसमुत्थं तु जञानेन विनिवर्तयेत ॥ 31 ॥

  32. जञानान्वितेषु मुख्येषु शास्त्रज्ञेषु कृतात्मसु न तेषु सज्जते सनेहः पद्मपत्रेष्व इवॊदकम ॥ 32 ॥

  33. रागाभिभूतः पुरुषः कामेन परिकृष्यते इच्छा संजायते तस्य ततस तृष्णा परवर्तते ॥ 33 ॥

  34. तृष्णा हि सर्वपापिष्ठा नित्यॊद्वेग करी नृणाम अधर्मबहुला चैव घॊरा पापानुबन्धिनी ॥ 34 ॥

  35. या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर या न जीर्यति जीर्यतः यॊ ऽसौ पराणान्तिकॊ रॊगस तां तृष्णां तयजतः सुखम ॥ 35 ॥

  36. अनाद्य अन्ता तु सा तृष्णा अन्तर देहगता नृणाम विनाशयति संभूता अयॊनिज इवानलः ॥ 36 ॥

  37. यथैधः सवसमुत्थेन वह्निना नाशम ऋच्छति तथाकृतात्मा लॊभेन सहजेन विनश्यति ॥ 37 ॥

  38. राजतः सलिलाद अग्नेश चॊरतः सवजनाद अपि भयम अर्थवतां नित्यं मृत्यॊः पराणभृताम इव ॥ 38 ॥

  39. यथा हय आमिषम आकाशे पक्षिभिः शवापदैर भुवि भक्ष्यते सलिले मत्स्यैस तथा सर्वेण वित्तवान ॥ 39 ॥

  40. अर्थ एव हि केषां चिद अनर्थॊ भविता नृणाम अर्थश्रेयसि चासक्तॊ न शरेयॊ विन्दते नरः तस्माद अर्थागमाः सर्वे मनॊ मॊहविवर्धनाः ॥ 40 ॥

  41. कार्पण्यं दर्पमानौ च भयम उद्वेग एव च अर्थजानि विदुः पराज्ञा दुःखान्य एतानि देहिनाम ॥ 41 ॥

  42. अर्थस्यॊपार्जने दुःखं पालने च कषये तथा नाशे दुःखं वयये दुःखं घनन्ति चैवार्थ कारणात ॥ 42 ॥

  43. अर्था दुःखं परित्यक्तुं पालिताश चापि ते ऽसुखाः दुःखेन चाधिगम्यन्ते तेषां नाशं न चिन्तयेत ॥ 43 ॥

  44. असंतॊष परा मूढाः संतॊषं यान्ति पण्डिताः अन्तॊ नास्ति पिपासायाः संतॊषः परमं सुखम ॥ 44 ॥

  45. तस्मात संतॊषम एवेह धनं पश्यन्ति पण्डिताः अनित्यं यौवनं रूपं जीवितं दरव्यसंचयः ऐश्वर्यं परिय संवासॊ गृध्येद एषु न पण्डितः ॥ 45 ॥

  46. तयजेत संचयांस तस्मात तज्जं कलेशं सहेत कः न हि संचयवान कश चिद दृश्यते निरुपद्रवः ॥ 46 ॥

  47. अतश च धर्मिभिः पुम्भिर अनीहार्थः परशस्यते परक्षालनाद धि पङ्कस्य दूराद अस्पर्शनं वरम ॥ 47 ॥

  48. युधिष्ठिरैवम अर्थेषु न सपृहां कर्तुम अर्हसि धर्मेण यदि ते कार्यं विमुक्तेच्छॊ भवार्थतः ॥ 48 ॥

  49. [य] नार्थॊपभॊग लिप्सार्थम इयम अर्थेप्सुता मम भरणार्थं तु विप्राणां बरह्मन काङ्क्षे न लॊभतः ॥ 49 ॥

  50. कथं हय अस्मद्विधॊ बरह्मन वर्तमानॊ गृहाश्रमे भरणं पालनं चापि न कुर्याद अनुयायिनाम ॥ 50 ॥

  51. संविभागॊ हि भूतानां सर्वेषाम एव शिष्यते तथैवॊपचमानेभ्यः परदेयं गृहमेधिना ॥ 51 ॥

  52. तृणानि भूमिर उदकं वाक चतुर्थी च सूनृता सताम एतानि गेहेषु नॊच्छिद्यन्ते कदा चन ॥ 52 ॥

  53. देयम आर्तस्य शयनं सथितश्रान्तस्य चासनम तृषितस्य च पानीयं कषुधितस्य च भॊजनम ॥ 53 ॥

  54. चक्षुर अद्यान मनॊ दद्याद वाचं दद्याच च सूनृताम परत्युद्गम्याभिगमनं कुर्यान नयायेन चार्चनम ॥ 54 ॥

  55. अघि हॊत्रम अनड्वांश च जञातयॊ ऽतिथिबान्धवाः पुत्रदारभृताश चैव निर्दहेयुर अपूजिताः ॥ 55 ॥

  56. नात्मार्थं पाचयेद अन्नं न वृथा घातयेत पशून न च तत सवयम अश्नीयाद विधिवद यन न निर्वपेत ॥ 56 ॥

  57. शवभ्यश च शवपचेभ्यश च वयॊभ्यश चावपेद भुवि वैश्वदेवं हि नामैतत सायंप्रातर विधीयते ॥ 57 ॥

  58. विघसाशी भवेत तस्मान नित्यं चामृतभॊजनः विघसं भृत्यशेषं तु यज्ञशेषं तथामृतम ॥ 58 ॥

  59. एतां यॊ वर्तते वृत्तिं वर्तमानॊ गृहाश्रमे तस्य धर्मं परं पराहुः कथं वा विप्र मन्यसे ॥ 59 ॥

  60. [ष] अहॊ बत महत कष्टं विपरीतम इदं जगत येनापत्रपते साधुर असाधुस तेन तुष्यति ॥ 60 ॥

  61. शिश्नॊदर कृते ऽपराज्ञः करॊति विघसं बहु मॊहरागसमाक्रान्त इन्द्रियार्थ वशानुगः ॥ 61 ॥

  62. हरियते बुध्यमानॊ ऽपि नरॊ हारिभिर इन्द्रियैः विमूढसंज्ञॊ दुष्टाश्वैर उद्भ्रान्तैर इव सारथिः ॥ 62 ॥

  63. षडिन्द्रियाणि विषयं समागच्छन्ति वै यदा तदा परादुर्भवत्य एषां पूर्वसंकल्पजं मनः ॥ 63 ॥

  64. मनॊ यस्येन्द्रिय गरामविषयं परति चॊदितम तस्यौत्सुक्यं संभवति परवृत्तिश चॊपजायते ॥ 64 ॥

  65. ततः संकल्पवीर्येण कामेन विषयेषुभिः विद्धः पतति लॊभाग्नौ जयॊतिर लॊभात पतंगवत ॥ 65 ॥

  66. ततॊ विहारैर आहारैर मॊहितश च विशां पते महामॊहमुखे मग्ने नात्मानम अवबुध्यते ॥ 66 ॥

  67. एवं पतति संसारे तासु तास्व इह यॊनिषु अविद्या कर्म तृष्णाभिर भराम्यमाणॊ ऽथ चक्रवत ॥ 67 ॥

  68. बरह्मादिषु तृणान्तेषु हूतेषु परिवर्तते जले भुवि तथाकाशे जायमानः पुनः पुनः ॥ 68 ॥

  69. अबुधानां गतिस तव एषा बुधानाम अपि मे शृणु ये धर्मे शरेयसि रता विमॊक्षरतयॊ जनाः ॥ 69 ॥

  70. यद इदं वेद वचनं कुरु कर्म तयजेति च तस्माद धर्मान इमान सर्वान नाभिमानात समाचरेत ॥ 70 ॥

  71. इज्याध्ययन दानानि तपः सत्यं कषमा दमः अलॊभ इति मार्गॊ ऽयं धर्मस्याष्ट विधः समृतः ॥ 71 ॥

  72. तत्र पूर्वश चतुर्वर्गः पितृयानपथे सथितः कर्तव्यम इति यत कार्यं नाभिमानात समाचरेत ॥ 72 ॥

  73. उत्तरॊ देव यानस तु सद्भिर आचरितः सदा अष्टाङ्गेनैव मार्गेण विशुद्धात्मा समाचरेत ॥ 73 ॥

  74. सम्यक संकल्पसंबन्धात सम्यक चेन्द्रियनिग्रहात सम्यग वरतविशेषाच च सम्यक च गुरु सेवनात ॥ 74 ॥

  75. सम्यग आहारयॊगाच च सम्यक चाध्ययनागमात सम्यक कर्मॊपसंन्यासात सम्यक चित्तनिरॊधनात एवं कर्माणि कुर्वन्ति संसारविजिगीषवः ॥ 75 ॥

  76. रागद्वेषविनिर्मुक्ता ऐश्वर्यं देवता गताः रुद्राः साध्यास तथादित्या वसवॊ ऽथाश्विनाव अपि यॊगैश्वर्येण संयुक्ता धारयन्ति परजा इमाः ॥ 76 ॥

  77. तथा तवम अपि कौन्तेय शमम आस्थाय पुष्कलम तपसा सिद्धिम अन्विच्छ यॊगसिद्धिं च भारत ॥ 77 ॥

  78. पितृमातृमयी सिद्धिः पराप्ता कर्ममयी च ते तपसा सिद्धिम अन्विच्छ कुर्वते तद अनुग्रहात ॥ 78 ॥

  79. सिद्धा हि यद यद इच्छन्ति कुर्वते तद अनुग्रहात तस्मात तपः समास्थाय कुरुष्वात्म मनॊरथम ॥ 79 ॥

Reach this point to mark the section finished.

Continue to अध्याय 3

Previous: अध्याय 1