[वै] ततः स पुनर एवाथ मार्कण्डेयं यशस्विनम पप्रच्छ विनयॊपेतॊ धर्मराजॊ युधिष्ठिरः ॥ 1 ॥
नैके युगसहस्रान्तास तवया दृष्टा महामुने न चापीह समः कश चिद आयुषा तव विद्यते वर्जयित्वा महात्मानं बराह्मणं परमेष्ठिनम ॥ 2 ॥
अनन्तरिक्षे लॊके ऽसमिन देवदानव वर्जिते तवम एव परलये विप्र बराह्मणम उपतिष्ठसि ॥ 3 ॥
परलये चापि निर्वृत्ते परबुद्धे च पितामहे तवम एव सृज्यमानानि भूतानीह परपश्यसि ॥ 4 ॥
चतुर्विधानि विप्रर्षे यथावत परमेष्ठिना वायुभूता दिशः कृत्वा विक्षिप्यापस ततस ततः ॥ 5 ॥
तवया लॊकगुरुः साक्षात सर्वलॊकपितामहः आराधितॊ दविजश्रेष्ठ तत्परेण समाधिना ॥ 6 ॥
तस्मात सर्वान्तकॊ मृत्युर जरा वा देहनाशिनी न तवा विशति विप्रर्षे परसादात परमेष्ठिनः ॥ 7 ॥
यदा नैव रविर नाग्निर न वायुर न च चन्द्रमः नैवान्तरिक्षं नैवॊर्वी शेषं भवति किं चन ॥ 8 ॥
तस्मिन्न एकार्णवे लॊके नष्टे सथावरजङ्गमे नष्टे देवासुरगणे समुत्सन्न महॊरगे ॥ 9 ॥
शयानम अमितात्मानं पद्मे पद्मनिकेतनम तवम एकः सर्वभूतेशं बरह्माणम उपतिष्ठसि ॥ 10 ॥
एतत परत्यक्षतः सर्वं पूर्ववृत्तं दविजॊत्तम तस्माद इच्छामहे शरॊतुं सर्वहेत्व आत्मिकां कथाम ॥ 11 ॥
अनुभूतं हि बहुशस तवयैकेन दविजॊत्तम न ते ऽसत्य अविदितं किं चित सर्वलॊकेषु नित्यदा ॥ 12 ॥
[मार्क] हन्त ते कथयिष्यामि नमस्कृत्वा सवयम्भुवे पुरुषाय पुराणाय शाश्वतायाव्ययाय च ॥ 13 ॥
य एष पृथुदीर्घाक्षः पीतवासा जनार्दनः एष कर्ता विकर्ता च सर्वभावन भूतकृत ॥ 14 ॥
अचिन्त्यं महद आश्चर्यं पवित्रम अपि चॊत्तमम अनादि निधनं भूतं विश्वम अक्षयम अव्ययम ॥ 15 ॥
एष कर्ता न करियते कारणं चापि पौरुषे यॊ हय एनं पुरुषं वेत्ति देवा अपि न तं विदुः ॥ 16 ॥
सर्वम आश्चर्यम एवैतन निर्वृत्तं राजसत्तम आदितॊ मनुजव्याघ्रकृत्स्नस्य जगतः कषये ॥ 17 ॥
चत्वार्य आहुः सहस्राणि वर्षाणां तत कृतं युगम तस्य तावच छती संध्या संध्यांशश च ततः परम ॥ 18 ॥
तरीणि वर्षसहस्राणि तरेया युगम इहॊच्यते तस्य तावच छती संध्या संध्यांशश च ततः परम ॥ 19 ॥
तथा वर्षसहस्रे दवे दवापरं परिमाणतः तस्यापि दविशती संध्या संख्यांशश च ततः परम ॥ 20 ॥
सहस्रम एकं वर्षाणां ततः कलियुगं समृतम तस्य वर्षशतं संध्या संध्यांशश च ततः परम संध्यासंध्यांशयॊस तुल्यं परमाणम उपधारय ॥ 21 ॥
कषीणे कलियुगे चैव परवर्तति कृतं युगम एषा दवादश साहस्री युगाख्या परिकीर्तिता ॥ 22 ॥
एतत सहस्रपर्यन्तम अहर बराह्मम उदाहृतम विश्वं हि बरह्मभवने सर्वशः परिवर्तते लॊकानां मनुजव्याघ्रप्रलयं तं विदुर बुधाः ॥ 23 ॥
अल्पावशिष्टे तु तदा युगान्ते भरतर्षभ सहस्रान्ते नराः सर्वे परायशॊ ऽनृतवादिनः ॥ 24 ॥
यज्ञप्रतिनिधिः पार्थ दानप्रतिनिधिस तथा वरतप्रति निधिश चैव तस्मिन काले परवर्तते ॥ 25 ॥
बराह्मणाः शूद्र कर्माणस तथा शूद्रा धनार्जकाः कषत्रधर्मेण वाप्य अत्र वर्तयन्ति गते युगे ॥ 26 ॥
निवृत्तयज्ञस्वाध्यायाः पिण्डॊदकविवर्जिताः बराह्मणाः सर्वभक्षाश च भविष्यन्ति कलौ युगे ॥ 27 ॥
अजपा बराह्मणास तात शूद्रा जप परायणाः विपरीते तदा लॊके पूर्वरूपं कषयस्य तत ॥ 28 ॥
बहवॊ मेच्छ राजानः पृथिव्यां मनुजाधिप मिथ्यानुशासिनः पापा मृषावादपरायणाः ॥ 29 ॥
आन्ध्राः शकाः पुलिन्दाश च यवनाश च नराधिपाः काम्बॊजा और्णिकाः शूद्रास तथाभीरा नरॊत्तम ॥ 30 ॥
न तदा बराह्मणः कश चित सवधर्मम उपजीवति कषत्रिया अपि वैश्याश च विकर्मस्था नराधिप ॥ 31 ॥
अल्पायुषः सवल्प बला अल्पतेजः पराक्रमाः अल्पदेहाल्प साराश च तथा सत्याल्प भाषिणः ॥ 32 ॥
बहु शून्या जनपदा मृगव्यालावृता दिशः युगान्ते समनुप्राप्ते वृथा च बरह्मचारिणः भॊगादिनस तथा शूद्रा बराह्मणाश चार्यवादिनः ॥ 33 ॥
युगान्ते मनुजव्याघ्रभवन्ति बहु जन्तवः न तथा घराणयुक्ताश च सर्वगन्धा विशां पते रसाश च मनुजव्याघ्रन तथा सवादु यॊगिनः ॥ 34 ॥
बहु परजा हरस्वदेहाः शीलाचार विवर्जिताः मुखे भगाः सत्रियॊ राजन भविष्यन्ति युगक्षये ॥ 35 ॥
अट्टशूला जनपदाः शिव शूलाश चतुष्पथाः केशशूलाः सत्रियॊ राजन भविष्यन्ति युगक्षये ॥ 36 ॥
अल्पक्षीरास तथा गावॊ भविष्यन्ति जनाधिप अल्पपुष्पफलाश चापि पादपा बहु वायसाः ॥ 37 ॥
बरह्म वध्यावलॊप्तानां तथा मिथ्याभिशंसिनाम नृपाणां पृथिवीपाल परतिगृह्णन्ति वै दविजाः ॥ 38 ॥
लॊभमॊहपरीताश च मिथ्या धर्मध्वजावृताः भिक्षार्थं पृथिवीपाल चञ्चूर्यन्ते दविजैर दिशः ॥ 39 ॥
करभार भयात पुंसॊ गृहस्थाः परिमॊषकाः मुनिछद्माकृति छन्ना वाणिज्यम उपजीवते ॥ 40 ॥
मिथ्या च नखरॊमाणि धारयन्ति नरास तदा अर्थलॊभान नरव्याघ्र वृथा च बरह्मचारिणः ॥ 41 ॥
आश्रमेषु वृथाचाराः पानपा गुरुतल्पगाः ऐह लौकिकम ईहन्ते मांसशॊणितवर्धनम ॥ 42 ॥
बहु पाषण्ड संकीर्णाः परान्न गुणवादिनः आश्रमा मनुजव्याघ्रन भवन्ति युगक्षये ॥ 43 ॥
यथर्तु वर्षी भगवान न तथा पाकशासनः न तदा सर्वबीजानि सम्यग रॊहन्ति भारत अधर्मफलम अत्यर्थं तदा भवति चानघ ॥ 44 ॥
तथा च पृथिवीपाल यॊ भवेद धर्मसंयुतः अल्पायुः स हि मन्तव्यॊ न हि धर्मॊ ऽसति कश चन ॥ 45 ॥
भूयिष्ठं कूटमानैश च पण्यं विक्रीणते जनाः वणिजश च नरव्याघ्र बहु माया भवन्त्य उत ॥ 46 ॥
धर्मिष्ठाः परिहीयन्ते पापीयान वर्धते जनः धर्मस्य बलहानिः सयाद अधर्मश च बली तथा ॥ 47 ॥
अल्पायुषॊ दरिद्राश च धर्मिष्ठा मानवास तदा दीर्घायुषः समृद्धाश च विधर्माणॊ युगक्षये ॥ 48 ॥
अधर्मिष्ठैर उपायैश च परजा वयवहरन्त्य उत संचयेनापि चाल्पेन भवन्त्य आढ्या मदान्विताः ॥ 49 ॥
धनं विश्वासतॊ नयस्तं मिथॊ भूयिष्ठशॊ नराः हर्तुं वयवसिता राजन मायाचार समन्विताः ॥ 50 ॥
पुरुषादानि सत्त्वानि पक्षिणॊ ऽथ मृगास तथा नगराणां विहारेषु चैत्येष्व अपि च शेरते ॥ 51 ॥
सप्त वर्षाष्ट वर्षाश च सत्रियॊ गर्भधरा नृप दश दवादश वर्षाणां पुंसां पुत्रः परजायते ॥ 52 ॥
भवन्ति षॊडशे वर्षे नराः पलितिनस तथा आयुः कषयॊ मनुष्याणां कषिप्रम एव परपद्यते ॥ 53 ॥
कषीणे युगे महाराज तरुणा वृद्धशीलिनः तरुणानां च यच छीलं तद वृद्धेषु परजायते ॥ 54 ॥
विपरीतास तदा नार्यॊ वञ्चयित्वा रहॊ पतीन वयुच्चरन्त्य अपि दुःशीला दासैः पशुभिर एव च ॥ 55 ॥
तस्मिन युगसहस्रान्ते संप्राप्ते चायुषः कषये अनावृष्टिर महाराज जायते बहु वार्षिकी ॥ 56 ॥
ततस तान्य अल्पसाराणि सत्त्वानि कषुधितानि च परलयं यान्ति भूयिष्ठं पृथिव्यां पृथिवीपते ॥ 57 ॥
ततॊ दिनकरैर दीप्तैः सप्तभिर मनुजाधिप पीयते सलिलं सर्वं समुद्रेषु सरित्सु च ॥ 58 ॥
यच च काष्ठं तृणं चापि शुष्कं चार्द्रं च भारत सर्वं तद भस्मसाद भूतं दृश्यते भरतर्षभः ॥ 59 ॥
ततः संवर्तकॊ वह्निर वायुना सह भारत लॊकम आविशते पूर्वम आदित्यैर उपशॊषितम ॥ 60 ॥
ततः स पृथिवीं भित्त्वा समाविश्य रसातलम देवदानव यक्षाणां भयं जनयते महत ॥ 61 ॥
निर्दहन नागलॊकं च यच च किं चित कषिताव इह अधस्तात पृथिवीपाल सर्वं नाशयते कषणात ॥ 62 ॥
ततॊ यॊजनविंशानां सहस्राणि शतानि च निर्दहत्य अशिवॊ वायुः स च संवर्तकॊ ऽनलः ॥ 63 ॥
सदेवासुरगन्धर्वं सयक्षॊरग राक्षसम ततॊ दहति दीप्तः स सर्वम एव जगद विभुः ॥ 64 ॥
ततॊ गजकुलप्रख्यास तडिन माला विभूषिताः उत्तिष्ठन्ति महामेघा नभस्य अद्भुतदर्शनाः ॥ 65 ॥
के चिन नीलॊत्पलश्यामाः के चित कुमुदसंनिभाः के चित किञ्जल्कसंकाशाः के चित पीताः पयॊधराः ॥ 66 ॥
के चिद धारिद्र संकाशाः काकाण्डक निभास तथा के चित कमलपत्राभाः केचिद धिङ्गुलक परभाः ॥ 67 ॥
के चित पुरवराकाराः के चिद गजकुलॊपमाः के चिद अञ्जनसंकाशाः के चिन मकरसंस्थिताः विद्युन्माला पिनद्धाङ्गाः समुत्तिष्ठन्ति वै घनाः ॥ 68 ॥
घॊररूपा महाराज घॊरस्वननिनादिताः ततॊ जलधराः सर्वे वयाप्नुवन्ति नभस्तलम ॥ 69 ॥
तैर इयं पृथिवी सर्वा सपर्वतवनाकरा आपूर्यते महाराज सलिलौघपरिप्लुता ॥ 70 ॥
ततस ते जलदा घॊरा राविणः पुरुषर्षभ सर्वतः पलावयन्त्य आशु चॊदिताः परमेष्ठिना ॥ 71 ॥
वर्षमाणा महत तॊयं पूरयन्तॊ वसुंधराम सुघॊरम अशिवं रौद्रं नाशयन्ति च पावकम ॥ 72 ॥
ततॊ दवादश वर्षाणि पयॊदास त उपप्लवे धाराभिः पूरयन्तॊ वै चॊद्यमाना महात्मना ॥ 73 ॥
ततः समुद्रः सवां वेलाम अतिक्रामति भारत पर्वताश च विशीर्यन्ते मही चापि विशीर्यते ॥ 74 ॥
सर्वतः सहसा भरान्तास ते पयॊदा नभस्तलम संवेष्टयित्वा नश्यन्ति वायुवेगपराहताः ॥ 75 ॥
ततस तं मारुतं घॊरं सवयम्भूर मनुजाधिप आदि पद्मालयस्ल देवः पीत्वा सवपिति भारत ॥ 76 ॥
तस्मिन्न एकार्णवे घॊरे नष्टे सथावरजङ्गमे नष्टे देवासुरगणे यक्षाराक्षस वर्जिते ॥ 77 ॥
निर्मनुष्ये महीपाल निःश्वापद महीरुहे अनन्तरिक्षे लॊके ऽसमिन भरमाम्य एकॊ ऽहम आदृतः ॥ 78 ॥
एकार्णवे जले घॊरे विचरन पार्थिवॊत्तम अपश्यन सर्वभूतानि वैक्लव्यम अगमं परम ॥ 79 ॥
ततः सुदीर्घं गत्वा तु पलवमानॊ नराधिप शरान्तः कव चिन न शरणं लभाम्य अहम अतन्द्रितः ॥ 80 ॥
ततः कदा चित पश्यामि तस्मिन सलिलसंप्लवे नयग्रॊधं सुमहान्तं वै विशालं पृथिवीपते ॥ 81 ॥
शाखायां तस्य वृक्षस्य विस्तीर्णायां नराधिप पर्यङ्के पृथिवीपाल दिव्यास्तरण संस्तृते ॥ 82 ॥
उपविष्टं महाराज पूर्णेन्दुसदृशाननम फुल्लपद्मविशालाक्षं बालं पश्यामि भारत ॥ 83 ॥
ततॊ मे पृथिवीपाल विस्मयः सुमहान अभूत कथं तव अयं शिशुः शेते लॊके नाशम उपागते ॥ 84 ॥
तपसा चिन्तयंश चापि तं शिशुं नॊपलक्षये भूतं भव्यं भविष्यच च जानन्न अपि नराधिप ॥ 85 ॥
अतसी पुष्पवर्णाभः शरीवत्स कृतलक्षणः साक्षाल लक्ष्म्या इवावासः स तदा परतिभाति मे ॥ 86 ॥
ततॊ माम अब्रवीद बालः स पद्मनिभ लॊचनः शरीवत्स धारी दयुतिमान वाक्यं शरुतिसुखावहम ॥ 87 ॥
जानामि तवा परिश्रान्तं तात विश्रामकाङ्क्षिणम मार्कण्डेय इहास्स्व तवं यावद इच्छसि भार्गव ॥ 88 ॥
अभ्यन्तरं शरीरं मे परविश्य मुनिसत्तम आस्स्व भॊ विहितॊ वासः परसादस ते कृतॊ मया ॥ 89 ॥
ततॊ बालेन तेनैवम उक्तस्यासीत तदा मम निर्वेदॊ जीविते दीर्घे मनुष्यत्व च भारत ॥ 90 ॥
ततॊ बालेन तेनास्यं सहसा विवृतं कृतम तस्याहम अवशॊ वक्त्रं दैवयॊगात परवेशितः ॥ 91 ॥
ततः परविष्टस तत कुक्षिं सहसा मनुजाधिप सराष्ट्रनगराकीर्णां कृत्स्नां पश्यामि मेदिनीम ॥ 92 ॥
गङ्गां शतद्रुं सीतां च यमुनाम अथ कौशिकीम चर्मण्वतीं वेत्रवतीं चन्द्रभागां सरस्वतीम ॥ 93 ॥
सिन्धुं चैव विपाशां च नदीं गॊदावरीम अपि वस्वॊकसारां नलिनीं नर्मदां चैव भारत ॥ 94 ॥
नदीं ताम्रां च वेण्णां च पुण्यतॊयां शुभावहाम सुवेणां कृष्णवेणां च इरामां च महानदीम शॊणं च पुरुषव्याघ्र विशल्यां कम्पुनाम अपि ॥ 95 ॥
एताश चान्याश च नद्यॊ ऽहं पृथिव्यां या नरॊत्तम परिक्रामन परपश्यामि तस्य कुक्षौ महात्मनः ॥ 96 ॥
ततः समुद्रं पश्यामि यादॊगणनिषेवितम रत्नाकरम अमित्रघ्न निधानं पयसॊ महत ॥ 97 ॥
ततः पश्यामि गगनं चन्द्रसूर्यविराजितम जाज्वल्यमानं तेजॊभिः पावकार्क समप्रभैः पश्यामि च महीं राजन कानकैर उपशॊभिताम ॥ 98 ॥
यजन्ते हि तदा राजन बराह्मणा बहुभिः सवैः कषत्रियाश च परवर्तन्ते सर्ववर्णानुरञ्जने ॥ 99 ॥
वैश्याः कृषिं यथान्यायं कारयन्ति नराधिप शुश्रूषायां च निरता दविजानां वृषलास तथा ॥ 100 ॥
ततः परिपतन राजंस तस्य कुक्षौ महात्मनः हिमवन्तं च पश्यामि हेमकूटं च पर्वतम ॥ 101 ॥
निषधं चापि पश्यामि शवेतं च रजता चितम पश्यामि च महीपाल पर्वतं गन्धमादनम ॥ 102 ॥
मन्दरं मनुजव्याघ्रनीलं चापि महागिरिम पश्यामि च महाराज मेरुं कनकपर्वतम ॥ 103 ॥
महेन्द्रं चैव पश्यामि विन्ध्यं च गिरिम उत्तमम मलयं चापि पश्यामि पारियात्रं च पर्वतम ॥ 104 ॥
एते चान्ये च बहवॊ यावन्तः पृथिवीधराः तस्यॊदरे मया दृष्टाः सर्वरत्नविभूषिताः ॥ 105 ॥
सिंहान वयाघ्रान वराहांश च नागांश च मनुजाधिप पृथिव्यां यानि चान्यानि सत्त्वानि जगतीपते तानि सर्वाण्य अहं तत्र पश्यन पर्यचरं तदा ॥ 106 ॥
कुक्षौ तस्य नरव्याघ्र परविष्टः संचरन दिशः शक्रादींश चापि पश्यामि कृत्स्नान देवगणांस तथा ॥ 107 ॥
गन्धर्वाप्सरसॊ यक्षान ऋषींश चैव महीपते दैत्यदानव संघांश च ये चान्ये सुरशत्रवः ॥ 108 ॥
यच च किं चिन मया लॊके दृष्टं सथावरजङ्गमम तद अपश्यम अहं सर्वं तस्य कुक्षौ महात्मनः फलाहारः परविचरन कृत्स्नं जगद इदं तदा ॥ 109 ॥
अन्तः शरीरे तस्याहं वर्षाणाम अधिकं शतम न च पश्यामि तस्याहम अन्तं देहस्य कुत्र चित ॥ 110 ॥
सततं धावमानश च चिन्तयानॊ विशां पते आसादयामि नैतान्तं तस्य राजन महात्मनः ॥ 111 ॥
ततस तम एव शरणं गतॊ ऽसमि विधिवत तदा वरेण्यं वरदं देवं मनसा कर्मणैव च ॥ 112 ॥
ततॊ ऽहं सहसा राजन वायुवेगेन निःसृतः महात्मानॊ मुखात तस्य विवृतात पुरुषॊत्तम ॥ 113 ॥
ततस तस्यैव शाखायां नयग्रॊघस्य विशां पते आस्ते मनुजशार्दूल कृत्स्नम आदाय वै जगत ॥ 114 ॥
तेनैव बाल वेषेण शरीवत्स कृतलक्षणम आसीनं तं नरव्याघ्र पश्याम्य अमिततेजसम ॥ 115 ॥
ततॊ माम अब्रवीद वीर स बालः परहसन्न इव शरीवत्स धारी दयुतिमान पीतवासा महाद्युतिः ॥ 116 ॥
अपीदानीं शरीरे ऽसमिन मामके मुनिसत्तम उषितस तवं सुविश्रान्तॊ मार्कण्डेय बरवीहि मे ॥ 117 ॥
मुहूर्ताद अथ मे दृष्टिः परादुर्भूता पुनर नवा यया निर्मुक्तम आत्मानम अपश्यं लब्धचेतसम ॥ 118 ॥
तस्य ताम्रतलौ तात चरणौ सुप्रतिष्ठितौ सुजातौ मृदु रक्ताभिर अङ्गुलीभिर अलंकृतौ ॥ 119 ॥
परयतेन मया मूर्ध्ना गृहीत्वा हय अभिवन्दितौ दृष्ट्वापरिमितं तस्य परभावम अमितौजसः ॥ 120 ॥
विनयेनाञ्जलिं कृत्वा परयत्नेनॊपगम्य च दृष्टॊ मया स भूतात्मा देवः कमललॊचनः ॥ 121 ॥
तम अहं पराञ्जलिर भूत्वा नमस्कृत्येदम अब्रुवम जञातुम इच्छामि देव तवां मायां चेमां तवॊत्तमाम ॥ 122 ॥
आस्येनानुप्रविष्टॊ ऽहं शरीरं भगवंस तव दृष्टवान अखिलाँल लॊकान समस्ताज जठरे तव ॥ 123 ॥
तव देव शरीरस्था देवदानवराक्षसाः यक्षगन्धर्वनागाश च जगत सथावरजङ्गमम ॥ 124 ॥
तवत्प्रसादाच च मे देव समृतिर न परिहीयते दरुतम अन्तः शरीरे ते सततं परिधावतः ॥ 125 ॥
इच्छामि पुण्डरीकाक्ष जञातुं तवाहम अनिन्दित इह भूत्वा शिशुः साक्षात किं भवान अवतिष्ठते पीत्वा जगद इदं विश्वम एतद आख्यातुम अर्हसि ॥ 126 ॥
किमर्थं च जगत सर्वं शरीरस्थं तवानघ कियन्तं च तवया कालम इह सथेयम अरिंदम ॥ 127 ॥
एतद इच्छामि देवेश शरॊतुं बराह्मण काम्यया तवत्तः कमलपत्राक्ष विस्तरेण यथातथम महद धयेतद अचिन्त्यं च यद अहं दृष्टवान परभॊ ॥ 128 ॥
इत्य उक्तः स मया शरीमान देवदेवॊ महाद्युतिः सान्त्वयन माम इदं वाक्यम उवाच वदतां वरः ॥ 129 ॥
वनपर्व · Vana Parva
अध्याय 186
Reach this point to mark the section finished.
Continue to अध्याय 187