[व] तत्र तत्रॊपविष्टेषु पाण्डवेषु महात्मसु महत्सु चॊपविष्टेषु गन्धर्वेषु च भारत ॥ 1 ॥
लॊकान अनुचरन सर्वान आगमत तां सभाम ऋषिः नारदः सुमहातेजा ऋषिभिः सहितस तदा ॥ 2 ॥
पारिजातेन राजेन्द्र रैवतेन च धीमता सुमुखेन च सौम्येन देवर्षिर अमितद्युतिः सभास्थान पाण्डवान दरष्टुं परीयमाणॊ मनॊजवः ॥ 3 ॥
तम आगतम ऋषिं दृष्ट्वा नारदं सर्वधर्मवित सहसा पाण्डवश्रेष्ठः परत्युत्थायानुजैः सह अभ्यवादयत परीत्या विनयावनतस तदा ॥ 4 ॥
तद अर्हम आसनं तस्मै संप्रदाय यथाविधि अर्चयाम आस रत्नैश च सर्वकामैश च धर्मवित ॥ 5 ॥
सॊ ऽरचितः पाण्डवैः सर्वैर महर्षिर वेदपारगः धर्मकामार्थ संयुक्तं पप्रच्छेदं युधिष्ठिरम ॥ 6 ॥
[न] कच चिद अर्थाश च कल्पन्ते धर्मे च रमते मनः सुखानि चानुभूयन्ते मनश च न विहन्यते ॥ 7 ॥
कच चिद आचरितां पूर्वैर नरदेव पिता महैः वर्तसे वृत्तिम अक्षीणां धर्मार्थसहितां नृषु ॥ 8 ॥
कच चिद अर्थेन वा धर्मं धर्मेणार्थम अथापि वा उभौ वा परीतिसारेण न कामेन परबाधसे ॥ 9 ॥
कच चिद अर्थं च धर्मं च कामं च जयतां वर विभज्य काले कालज्ञ सदा वरद सेवसे ॥ 10 ॥
कच चिद राजगुणैः षड्भिः सप्तॊपायांस तथानघ बलाबलं तथा सम्यक चतुर्दश परीक्षसे ॥ 11 ॥
कच चिद आत्मानम अन्वीक्ष्य परांश च जयतां वर तथा संधाय कर्माणि अष्टौ भारत सेवसे ॥ 12 ॥
कच चित परकृतयः षट ते न लुप्ता भरतर्षभ आढ्यास तथाव्यसनिनः सवनुरक्ताश च सर्वशः ॥ 13 ॥
कच चिन न तर्कैर दूतैर वा ये चाप्य अपरिशङ्किताः तवत्तॊ वा तव वामात्यैर भिद्यते जातु मन्त्रितम ॥ 14 ॥
कच चित संधिं यथाकालं विग्रहं चॊपसेवसे कच चिद वृत्तिम उदासीने मध्यमे चानुवर्तसे ॥ 15 ॥
कच चिद आत्मसमा बुद्ध्या शुचयॊ जीवितक्षमाः कुलीनाश चानुरक्ताश च कृतास ते वीर मन्त्रिणः ॥ 16 ॥
विजयॊ मन्त्रमूलॊ हि राज्ञां भवति भारत सुसंवृतॊ मन्त्रधनैर अमात्यैः शास्त्रकॊविदैः ॥ 17 ॥
कच चिन निद्रावशं नैषि कच चित काले विबुध्यसे कच चिच चापररात्रेषु चिन्तयस्य अर्थम अर्थवित ॥ 18 ॥
कच चिन मन्त्रयसे नैकः कच चिन न बहुभिः सह कच चित ते मन्त्रितॊ मन्त्रॊ न राष्ट्रम अनुधावति ॥ 19 ॥
कच चिद अर्थान विनिश्चित्य लघुमूलान महॊदयान कषिप्रम आरभसे कर्तुं न विघ्नयसि तादृशान ॥ 20 ॥
कच चिन न सर्वे कर्मान्ताः परॊक्षास ते विशङ्किताः सर्वे वा पुनर उत्सृष्टाः संसृष्टं हय अत्र कारणम ॥ 21 ॥
कच चिद राजन कृतान्य एव कृतप्रायानि वा पुनः विदुस ते वीरकर्माणि नानवाप्तानि कानि चित ॥ 22 ॥
कच चित कारणिकाः सर्वे सर्वशास्त्रेषु कॊविदाः कारयन्ति कुमारांश च यॊधमुख्यांश च सर्वशः ॥ 23 ॥
कच चित सहस्रैर मूर्खाणाम एकं करीणासि पण्डितम पण्डितॊ हय अर्थकृच्छ्रेषु कुर्यान निःश्रेयसं परम ॥ 24 ॥
कच चिद दुर्गाणि सर्वाणि धनधान्यायुधॊदकैः यन्त्रैश च परिपूर्णानि तथा शिल्पिधनुर्धरैः ॥ 25 ॥
एकॊ ऽपय अमात्यॊ मेधावी शूरॊ दान्तॊ विचक्षणः राजानं राजपुत्रं वा परापयेन महतीं शरियम ॥ 26 ॥
कच चिद अष्टा दशान्येषु सवपक्षे दश पञ्च च तरिभिस तरिभिर अविज्ञातैर वेत्सि तीर्थानि चारकैः ॥ 27 ॥
कच चिद दविषाम अविदितः परतियत्तश च सर्वदा नित्ययुक्तॊ रिपून सर्वान वीक्षसे रिपुसूदन ॥ 28 ॥
कच चिद विनयसंपन्नः कुलपुत्रॊ बहुश्रुतः अनसूयुर अनुप्रष्टा सत्कृतस ते पुरॊहितः ॥ 29 ॥
कच चिद अग्निषु ते युक्तॊ विधिज्ञॊ मतिमान ऋजुः हुतं च हॊष्यमानं च काले वेदयते सदा ॥ 30 ॥
कच चिद अङ्गेषु निष्णातॊ जयॊतिषां परतिपादकः उत्पातेषु च सर्वेषु दैवज्ञः कुशलस तव ॥ 31 ॥
कच चिन मुख्या महत्स्व एव मध्यमेषु च मध्यमाः जघन्याश च जघन्येषु भृत्याः कर्मसु यॊजिताः ॥ 32 ॥
अमात्यान उपधातीतान पितृपैतामहाञ शुचीन शरेष्ठाञ शरेष्ठेषु कच चित तवं नियॊजयसि कर्मसु ॥ 33 ॥
कच चिन नॊग्रेण दण्डेन भृशम उद्वेजित परजाः राष्ट्रं तवानुशासन्ति मन्त्रिणॊ भरतर्षभ ॥ 34 ॥
कच चित तवां नावजानन्ति याजकाः पतितं यथा उग्रप्रतिग्रहीतारं कामयानम इव सत्रियः ॥ 35 ॥
कच चिद धृष्टश च शूरश च मतिमान धृतिमाञ शुचिः कुलीनश चानुरक्तश च दक्षः सेनापतिस तव ॥ 36 ॥
कच चिद बलस्य ते मुख्याः सर्वे युद्धविशारदाः दृष्टापदाना विक्रान्तास तवया सत्कृत्य मानिताः ॥ 37 ॥
कच चिद बलस्य भक्तं च वेतनं च यथॊचितम संप्राप्तकालं दातव्यं ददासि न विकर्षसि ॥ 38 ॥
कालातिक्रमणाद धयेते भक्त वेतनयॊर भृताः भर्तुः कुप्यन्ति दौर्गत्यात सॊ ऽनर्थः सुमहान समृतः ॥ 39 ॥
कच चित सर्वे ऽनुरक्तास तवां कुलपुत्राः परधानतः कच चित पराणांस तवार्थेषु संत्यजन्ति सदा युधि ॥ 40 ॥
कच चिन नैकॊ बहून अर्थान सर्वशः साम्परायिकान अनुशास्सि यथाकामं कामात्मा शासनातिगः ॥ 41 ॥
कच चित पुरुषकारेण पुरुषः कर्मशॊभयन लभते मानम अधिकं भूयॊ वा भक्त वेतनम ॥ 42 ॥
कच चिद विद्याविनीतांश च नराञ जञानविशारदान यथार्हं गुणतश चैव दानेनाभ्यवपद्यसे ॥ 43 ॥
कच चिद दारान मनुष्याणां तवार्थे मृत्युम एयुषाम वयसनं चाभ्युपेतानां बिभर्षि भरतर्षभ ॥ 44 ॥
कच चिद भयाद उपनतं कलीबं वा रिपुम आगतम युद्धे वा विजितं पार्थ पुत्रवत परिरक्षसि ॥ 45 ॥
कच चित तवम एव सर्वस्याः पृथिव्याः पृथिवीपते समश च नाभिशङ्क्यश च यथा माता यथा पिता ॥ 46 ॥
कच चिद वयसनिनं शत्रुं निशम्य भरतर्षभ अभियासि जवेनैव समीक्ष्य तरिविधं बलम ॥ 47 ॥
पार्ष्णिमूलं च विज्ञाय वयवसायं पराजयम बलस्य च महाराज दत्त्वा वेतनम अग्रतः ॥ 48 ॥
कच चिच च बलमुख्येभ्यः परराष्ट्रे परंतप उपच्छन्नानि रत्नानि परयच्छसि यथार्हतः ॥ 49 ॥
कच चिद आत्मानम एवाग्रे विजित्य विजितेन्द्रियः पराञ जिगीषसे पार्थ परमत्तान अजितेन्द्रियान ॥ 50 ॥
कच चित ते यास्यतः शत्रून पूर्वं यान्ति सवनुष्ठिताः सामं दानं च भेदश च दण्डश च विधिवद गुणाः ॥ 51 ॥
कच चिन मूलं दृढं कृत्वा यात्रां यासि विशां पते तांश च विक्रमसे जेतुं जित्वा च परिरक्षसि ॥ 52 ॥
कच चिद अष्टाङ्गसंयुक्ता चतुर्विध बला चमूः बलमुख्यैः सुनीता ते दविषतां परतिबाधनी ॥ 53 ॥
कच चिल लवं च मुष्टिं च परराष्ट्रे परंतप अविहाय महाराज विहंसि समरे रिपून ॥ 54 ॥
कच चित सवपरराष्ट्रेषु बहवॊ ऽधिकृतास तव अर्थान समनुतिष्ठन्ति रक्षन्ति च परस्परम ॥ 55 ॥
कच चिद अभ्यवहार्याणि गात्रसंस्पर्शकानि च घरेयाणि च महाराज रक्षन्त्य अनुमतास तव ॥ 56 ॥
कच चित कॊशं च कॊष्ट्थं च वाहनं दवारम आयुधम आयश च कृतकल्याणैस तव भक्तैर अनुष्ठितः ॥ 57 ॥
कच चिद आभ्यन्तरेभ्यश च बाह्येभ्यश च विशां पते रक्षस्य आत्मानम एवाग्रे तांश च सवेभ्यॊ मिथश च तान ॥ 58 ॥
कच चिन न पाने दयूते वा करीडासु परमदासु च परतिजानन्ति पूर्वाह्णे वययं वयसनजं तव ॥ 59 ॥
कच चिद आयस्य चार्धेन चतुर्भागेन वा पुनः पादभागैस तरिभिर वापि वययः संशॊध्यते तव ॥ 60 ॥
कच चिज जञातीन गुरून वृद्धान वणिजः शिल्पिनः शरितान अभीक्ष्णम अनुगृह्णासि धनधान्येन दुर्गतान ॥ 61 ॥
कच चिद आयव्यये युक्ताः सर्वे गणक लेखकाः अनुतिष्ठन्ति पूर्वाह्णे नित्यम आयव्ययं तव ॥ 62 ॥
कच चिद अर्थेषु संप्रौढान हितकामान अनुप्रियान नापकर्षसि कर्मभ्यः पूर्वम अप्राप्य किल्बिषम ॥ 63 ॥
कच चिद विदित्वा पुरुषान उत्तमाधममध्यमान तवं कर्मस्व अनुरूपेषु नियॊजयसि भारत ॥ 64 ॥
कच चिन न लुब्धाश चौरा वा वैरिणॊ वा विशां पते अप्राप्तव्यवहारा वा तव कर्मस्व अनुष्ठिताः ॥ 65 ॥
कच चिन न लुब्धैश चौरैर वा कुमारैः सत्री बलेन वा तवया वा पीड्यते राष्ट्रं कच चित पुष्टाः कृषी वलाः ॥ 66 ॥
कच चिद राष्ट्रे तडागानि पूर्णानि च महान्ति च भागशॊ विनिविष्टानि न कृषिर देव मातृका ॥ 67 ॥
कच चिद बीजं च भक्तं च कर्षकायावसीदते परतिकं च शतं वृद्ध्या ददास्य ऋणम अनुग्रहम ॥ 68 ॥
कच चित सवनुष्ठिता तात वार्त्ता ते साधुभिर जनैः वार्त्तायां संश्रितस तात लॊकॊ ऽयं सुखम एधते ॥ 69 ॥
कच चिच छुचिकृतः पराज्ञाः पञ्च पञ्च सवनुष्ठिताः कषेमं कुर्वन्ति संहत्य राजञ जनपदे तव ॥ 70 ॥
कच चिन नगरगुप्त्य अर्थं गरामा नगरवत कृताः गरामवच च कृता रक्षा ते च सर्वे तद अर्पणाः ॥ 71 ॥
कच चिद बलेनानुगताः समानि विषमाणि च पुराणचौराः साध्यक्षाश चरन्ति विषये तव ॥ 72 ॥
कच चित सत्रियः सान्त्वयसि कच चित ताश च सुरक्षिताः कच चिन न शरद्दधास्य आसां कच चिद गुह्यं न भाषसे ॥ 73 ॥
कच चिच चारान निशि शरुत्वा तत कार्यम अनुचिन्त्य च परियाण्य अनुभवञ शेषे विदित्वाभ्यन्तरं जनम ॥ 74 ॥
कच चिद दवौ परथमौ यामौ रात्र्यां सुप्त्वा विशां पते संचिन्तयसि धर्मार्थौ याम उत्थाय पश्चिमे ॥ 75 ॥
कच चिद दर्शयसे नित्यं मनुष्यान समलंकृतान उत्थाय काले कालज्ञः सह पाण्डव मन्त्रिभिः ॥ 76 ॥
कच चिद रक्ताम्बरधराः खड्गहस्ताः सवलं कृताः अभितस तवाम उपासन्ते रक्षणार्थम अरिंदम ॥ 77 ॥
कच चिद दण्ड्येषु यमवत पूज्येषु च विशां पते परीक्ष्य वर्तसे सम्यग अप्रियेषु परियेषु च ॥ 78 ॥
कच चिच छारीरम आबाधम औषधैर नियमेन वा मानसं वृद्धसेवाभिः सदा पार्थापकर्षसि ॥ 79 ॥
कच चिद वैद्याश चिकित्सायाम अष्टाङ्गायां विशारदाः सुहृदश चानुरक्ताश च शरीरे ते हिताः सदा ॥ 80 ॥
कच चिन न मानान मॊहाद वा कामाद वापि विशां पते अर्थि परत्यर्थिनः पराप्तान अपास्यसि कथं चन ॥ 81 ॥
कच चिन न लॊभान मॊहाद वा विश्रम्भात परणयेन वा आश्रितानां मनुष्याणां वृत्तिं तवं संरुणत्सि च ॥ 82 ॥
कच चित पौरा न सहिता ये च ते राष्ट्रवासिनः तवया सह विरुध्यन्ते परैः करीताः कथं चन ॥ 83 ॥
कच चित ते दुर्बलः शत्रुर बलेनॊपनिपीडितः मन्त्रेण बलवान कश चिद उभाभ्यां वा युधिष्ठिर ॥ 84 ॥
कच चित सर्वे ऽनुरक्तास तवां भूमिपालाः परधानतः कच चित पराणांस तवदर्थेषु संत्यजन्ति तवया हृताः ॥ 85 ॥
कच चित ते सर्वविद्यासु गुणतॊ ऽरचा परवर्तते बराह्मणानां च साधूनां तव निःश्रेयसे शुभा ॥ 86 ॥
कच चिद धर्मे तरयी मूले पूर्वैर आचरिते जनैः वर्तमानस तथा कर्तुं तस्मिन कर्मणि वर्तसे ॥ 87 ॥
कच चित तव गृहे ऽननानि सवादून्य अश्नन्ति वै दविजाः गुणवन्ति गुणॊपेतास तवाध्यक्षं सदक्षिणम ॥ 88 ॥
कच चित करतून एकचित्तॊ वाजपेयांश च सर्वशः पुण्डरीकांश च कार्त्स्न्येन यतसे कर्तुम आत्मवान ॥ 89 ॥
कच चिज जञातीन गुरून वृद्धान दैवतांस तापसान अपि चैत्यांश च वृक्षान कल्याणान बराह्मणांश च नमस्यसि ॥ 90 ॥
कच चिद एषा च ते बुद्धिर वृत्तिर एषा च ते ऽनघ आयुष्या च यशस्या च धर्मकामार्थ दर्शिनी ॥ 91 ॥
एतया वर्तमानस्य बुद्ध्या राष्ट्रं न सीदति विजित्य च महीं राजा सॊ ऽतयन्तं सुखम एधते ॥ 92 ॥
कच चिद आर्यॊ विशुद्धात्मा कषारितश चौर कर्मणि अदृष्टशास्त्रकुशलैर न लॊभाद वध्यते शुचिः ॥ 93 ॥
पृष्टॊ गृहीतस तत्कारी तज्ज्ञैर दृष्टः स कारणः कच चिन न मुच्यते सतेनॊ दरव्यलॊभान नरर्षभ ॥ 94 ॥
वयुत्पन्ने कच चिद आढ्यस्य दरिद्रस्य च भारत अर्थान न मिथ्या पश्यन्ति तवामात्या हृता धनैः ॥ 95 ॥
नास्तिक्यम अनृतं करॊधं परमादं दीर्घसूत्रताम अदर्शनं जञानवताम आलस्यं कषिप्तचित्तताम ॥ 96 ॥
एकचिन्तनम अर्थानाम अनर्थज्ञैश च चिन्तनम निश्चितानाम अनारम्भं मन्त्रस्यापरिरक्षणम ॥ 97 ॥
मङ्गल्यस्याप्रयॊगं च परसङ्गं विषयेषु च कच चित तवं वर्जयस्य एतान राजदॊषांश चतुर्दश ॥ 98 ॥
कच चित ते सफला वेदाः कच चित ते सफलं धनम कच चित ते सफला दाराः कच चित ते सफलं शरुतम ॥ 99 ॥
[य] कथं वै सफला वेदाः कथं वै सफलं धनम कथं वै सफला दाराः कथं वै सफलं शरुतम ॥ 100 ॥
[न] अग्निहॊत्रफला वेदा दत्तभुक्त फलं धनम रतिपुत्र फला दाराः शीलवृत्तफलं शरुतम ॥ 101 ॥
[व] एतद आख्याय स मुनिर नारदः सुमहातपाः पप्रच्छानन्तरम इदं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम ॥ 102 ॥
[न] कच चिद अभ्यागता दूराद वणिजॊ लाभकारणात यथॊक्तम अवहार्यन्ते शुल्कं शुल्कॊपजीविभिः ॥ 103 ॥
कच चित ते पुरुषा राजन पुरे राष्ट्रे च मानिताः उपानयन्ति पण्यानि उपधाभिर अवञ्चिताः ॥ 104 ॥
कच चिच छृणॊषि वृद्धानां धर्मार्थसहिता गिरः नित्यम अर्थविदां तात तथा धर्मानुदर्शिनाम ॥ 105 ॥
कच चित ते कृषितन्त्रेषु गॊषु पुष्पफलेषु च धर्मार्थं च दविजातिभ्यॊ दीयते मधुसर्पिषी ॥ 106 ॥
दरव्यॊपकरणं कच चित सर्वदा सर्वशिल्पिनाम चातुर्मास्यावरं सम्यङ नियतं संप्रयच्छसि ॥ 107 ॥
कच चित कृतं विजानीषे कर्तारं च परशंससि सतां मध्ये महाराज सत करॊषि च पूजयन ॥ 108 ॥
कच चित सूत्राणि सर्वाणि गृह्णासि भरतर्षभ हस्तिसूत्राश्वसूत्राणि रथसूत्राणि चाभिभॊ ॥ 109 ॥
कच चिद अभ्यस्यते शश्वद गृहे ते भरतर्षभ धनुर्वेदस्य सूत्रं च यन्त्रसूत्रं च नागरम ॥ 110 ॥
कच चिद अस्त्राणि सर्वाणि बरह्मदण्डश च ते ऽनघ विषयॊगाश च ते सर्वे विदिताः शत्रुनाशनाः ॥ 111 ॥
कच चिद अग्निभयाच चैव सर्पव्याल भयात तथा रॊगरक्षॊभयाच चैव राष्ट्रं सवं परिरक्षसि ॥ 112 ॥
कच चिद अन्धांश च मूकांश च पङ्गून वयङ्गान अबान्धवान पितेव पासि धर्मज्ञ तथा परव्रजितान अपि ॥ 113 ॥
[व] एताः कुरूणाम ऋषभॊ महात्मा; शरुत्वा गिरॊ बराह्मणसत्तमस्य परणम्य पादाव अभिवाद्य हृष्टॊ; राजाब्रवीन नारदं देवरूपम ॥ 114 ॥
एवं करिष्यामि यथा तवयॊक्तं; परज्ञा हि मे भूय एवाभिवृद्धा उक्त्वा तथा चैव चकार राजा; लेभे महीं सागरमेखलां च ॥ 115 ॥
[न] एवं यॊ वर्तते राजा चातुर्वर्ण्यस्य रक्षणे स विहृत्येह सुसुखी शक्रस्यैति सलॊकताम ॥ 116 ॥
सभापर्व · Sabha Parva
अध्याय 5
Reach this point to mark the section finished.
Continue to अध्याय 6