[देवाह] असुरस तारकॊ नाम तवया दत्तवरः परभॊ सुरान ऋषींश च कलिश्नाति वधस तस्य विधीयताम ॥ 1 ॥
तस्माद भयं समुत्पन्नम अस्माकं वै पितामह परित्रायस्व नॊ देव न हय अन्या गतिर अस्ति नः ॥ 2 ॥
[बर] समॊ ऽहं सर्वभूतानाम अधर्मं नेह रॊचये हन्यतां तारकः कषिप्रं सुरर्षिगणबाधकः ॥ 3 ॥
वेदा धर्मा च नॊत्सादं गच्छेयुः सुरसत्तमाः विहितं पूर्वम एवात्र मया वै वयेतु वॊ जवरः ॥ 4 ॥
[देवाह] वरदानाद भगवतॊ दैतेयॊ बलगर्वितः देवैर न शक्यते हन्तुं स कथं परशमं वरजेत ॥ 5 ॥
स हि नैव सम देवानां नासुराणां न रक्षसाम वध्यः सयाम इति जग्राह वरं तवत्तः पितामह ॥ 6 ॥
देवाश च शप्ता रुद्राण्या परजॊच्छेदे पुरा कृते न भविष्यति वॊ ऽपत्यम इति सर्वजगत्पते ॥ 7 ॥
[बर] हुताशनॊ न तत्रासीच छापकाले सुरॊत्तमाः स उत्पादयितापत्यं वधार्थं तरिदशद्विषाम ॥ 8 ॥
तद वै सर्वान अतिक्रम्य देवदानवराक्षसान मानुषान अथ गन्धर्वान नागान अथ च पक्षिणः ॥ 9 ॥
अस्त्रेणामॊघ पातेन शक्त्या तं घातयिष्यति यतॊ वॊ भयम उत्पन्नं ये चान्ये सुरशत्रवः ॥ 10 ॥
सनातनॊ हि संकल्पः काम इत्य अभिधीयते रुद्रस्य तेजः परस्कन्नम अग्नौ निपतितं च तत ॥ 11 ॥
तत तेजॊ ऽगनिर महद भूतं दवितीयम इव पावकम वधार्थं देवशत्रूणां गङ्गायां जनयिष्यति ॥ 12 ॥
स तु नावाप तं शापं नष्टः स हुतभुक तदा तस्माद वॊ भयहृद देवाः समुत्पत्स्यति पावकिः ॥ 13 ॥
अन्विष्यतां वै जवलनस तथा चाद्य नियुज्यताम तारकस्य वधॊपायः कथितॊ वै मयानघाः ॥ 14 ॥
न हि तेजस्विनां शापास तेजःसु परभवन्ति वै बलान्य अतिबलं पराप्य न बलानि भवन्ति वै ॥ 15 ॥
हन्याद अवध्यान वरदान अपि चैव तपस्विनः संकल्पाभिरुचिः कामः सनातन तमॊ ऽनलः ॥ 16 ॥
जगत्पतिर अनिर्देश्यः सर्वगः सर्वभावनः हृच्छयः सर्वभूतानां जयेष्ठॊ रुद्राद अपि परभुः ॥ 17 ॥
अन्विष्यतां स तु कषिप्रं तेजॊराशिर हुताशनः स वॊ मनॊगतं कामं देवः संपादयिष्यति ॥ 18 ॥
एतद वाक्यम उपश्रुत्य ततॊ देवा महात्मनः जग्मुः संसिद्ध संकल्पाः पर्येषन्तॊ विभावसुम ॥ 19 ॥
ततस तरैलॊक्यम ऋषयॊ वयचिन्वन्त सुरैः सह काङ्क्षन्तॊ दर्शनं वह्नेः सर्वे तद्गतमानसाः ॥ 20 ॥
परेण तपसा युक्ताः शरीमन्तॊ लॊकविश्रुताः लॊकान अन्वचरन सिद्धाः सर्व एव भृगूद्वह नष्टम आत्मनि संलीनं नाधिजग्मुर हुताशनम ॥ 21 ॥
ततः संजातसंत्रासान अग्नेर दर्शनलालसान जले चरः कलान्तमनास तेजसाग्नेः परदीपितः उवाच देवान मण्डूकॊ रसातलतलॊत्थितः ॥ 22 ॥
रसातलतले देवा वसत्य अग्निर इति परभॊ संतापद इह संप्राप्तः पावकप्रभवाद अहम ॥ 23 ॥
स संसुप्तॊ जले देवा भगवान हव्यवाहनः अपः संसृज्य तेजॊभिस तेन संतापिता वयम ॥ 24 ॥
तस्य दर्शनम इष्टं वॊ यदि देवा विभावसॊः तत्रैनम अभिगच्छध्वं कार्यं वॊ यदि वह्निना ॥ 25 ॥
गम्यतां साधयिष्यामॊ वयं हय अग्निभयात सुराः एतावद उक्त्वा मण्डूकस तवरितॊ जलम आविशत ॥ 26 ॥
हुताशनस तु बुबुधे मण्डूकस्याथ पैशुनम शशाप स तम आसाद्य न रसान वेत्स्यसीति वै ॥ 27 ॥
तं स संयुज्य शापेन मण्डूकं पावकॊ ययौ अन्यत्र वासाय विभुर न च देवान अदर्शयत ॥ 28 ॥
देवास तव अनुग्रहं चक्रुर मण्डूकानां भृगूद्वह यत तच छृणु महाबाहॊ गदतॊ मम सर्वशः ॥ 29 ॥
[देवाह] अगि शापाद अजिह्वापि रसज्ञानबहिष्कृताः सरस्वतीं बहुविधां यूयम उच्चारयिष्यथ ॥ 30 ॥
बिलवास गतांश चैव निरादानान अचेतसः गतासून अपि वः शुष्कान भूमिः संधारयिष्यति तमॊ गतायाम अपि च निशायां विचरिष्यथ ॥ 31 ॥
इत्य उक्त्वा तांस ततॊ देवाः पुनर एव महीम इमाम परीयुर जवलनस्यार्थे न चाविन्दन हुताशनम ॥ 32 ॥
अथ तान दविरदः कश चित सुरेन्द्र दविरदॊपमः अश्वत्थस्थॊ ऽगिर इत्य एवं पराह देवान भृगूद्वह ॥ 33 ॥
शशाप जवलनः सर्वान दविरदान करॊधमूर्छितः परतीपा भवतां जिह्वा भवित्रीति भृगूद्वह ॥ 34 ॥
इत्य उक्त्वा निःसृतॊ ऽशवत्थाद अग्निर वारणसूचितः परविवेश शमी गर्भम अथ वह्निः सुषुप्सया ॥ 35 ॥
अनुग्रहं तु नागानां यं चक्रुः शृणु तं परभॊ देवा भृगुकुलश्रेष्ठ परीताः सत्यपराक्रमाः ॥ 36 ॥
[देवाह] परतीपया जिह्वयापि सर्वाहारान करिष्यथ वाचं चॊच्चारयिष्यध्वम उच्चैर अव्यञ्जिताक्षरम इत्य उक्त्वा पुनर एवाग्निम अनुसस्रुर दिवौकसः ॥ 37 ॥
अश्वत्थान निःसृतश चाग्निः शमी गर्भगतस तदा शुकेन खयापितॊ विप्र तं देवाः समुपाद्रवन ॥ 38 ॥
शशाप शुकम अग्निस तु वाग विहीनॊ भविष्यसि जिह्वां चावर्तयाम आस तस्यापि हुतभुक तदा ॥ 39 ॥
दृष्ट्वा तु जवलनं देवाः शुकम ऊचुर दयान्विताः भविता न तवम अत्यन्तं शकुने नष्टवाग इति ॥ 40 ॥
आवृत्तजिह्वस्य सतॊ वाक्यं कान्तं भविष्यति बालस्येव परवृद्धस्य कलम अव्यक्तम अद्भुतम ॥ 41 ॥
इत्य उक्त्वा तं शमी गर्भे वह्निम आलक्ष्य देवताः तद एवायतनं चक्रुः पुण्यं सर्वक्रियास्व अपि ॥ 42 ॥
ततः परभृति चाप्य अग्निः शमी गर्भेषु दृश्यते उत्पादने तथॊपायम अनुजग्मुश च मानवाः ॥ 43 ॥
आपॊ रसातले यास तु संसृष्टाश चित्रभानुना ताः पर्वत परस्रवणैर ऊष्मां मुञ्चन्ति भार्गव पावकेनाधिशयता संतप्तास तस्य तेजसा ॥ 44 ॥
ततॊ ऽगनिर देवता दृष्ट्वा बभूव वयथितस तदा किम आगमनम इत्य एवं तान अपृच्छत पावकः ॥ 45 ॥
तम ऊचुर विबुधाः सर्वे ते चैव परमर्षयः तवां नियॊक्ष्यामहे कार्ये तद भवान कर्तुम अर्हति कृते च तस्मिन भविता तवापि सुमहान गुणः ॥ 46 ॥
[अग्नि] बरूत यद भवतां कार्यं सर्वं कर्तास्मि तत सुराः भवतां हि नियॊज्यॊ ऽहं मा वॊ ऽतरास्तु विचारणा ॥ 47 ॥
[देवाह] असुरस तारकॊ नाम बरह्मणॊ वरदर्पितः अस्मान परबाधते वीर्याद वधस तस्य विधीयताम ॥ 48 ॥
इमान देवगणांस तात परजापतिगणांस तथा ऋषींश चापि महाभागान परित्रायस्व पावक ॥ 49 ॥
अपत्यं तेजसा युक्तं परवीरं जनय परभॊ यद भयं नॊ ऽसुरात तस्मान नाशयेद धव्यवाहन ॥ 50 ॥
शप्तानां नॊ महादेव्या नान्यद अस्ति परायणम अन्यत्र भवतॊ वीर्यं तस्मात तरायस्व नस ततः ॥ 51 ॥
इत्य उक्तः स तथेत्य उक्त्वा भगावान हव्यकव्य भुक जगामाथ दुराधर्षॊ गङ्गां भागीरथीं परति ॥ 52 ॥
तया चाप्य अभवन मिश्रॊ गर्भश चास्याभवत तदा ववृधे स तदा गर्भः कक्षे कृष्ण गतिर यथा ॥ 53 ॥
तेजसा तस्य गर्भस्य गङ्गा विह्वलचेतना संतापम अगमत तीव्रं सा सॊढुं न शशाक ह ॥ 54 ॥
आहिते जवलनेनाथ गर्भे तेजःसमन्विते गङ्गायाम असुरः कश चिद भैरवं नादम उत्सृजत ॥ 55 ॥
अबुद्धापतितेनाथ नादेन विपुलेन सा वित्रस्तॊद्भ्रान्त नयना गङ्गा विप्लुतलॊचना विसंज्ञा नाशकद गर्भं संधारयितुम आत्मना ॥ 56 ॥
सा तु तेजः परीताङ्गी कम्पमाना च जाह्नवी उवाच वचनं विप्र तदा गर्भबलॊद्धता न ते शक्तास्मि भगवंस तेजसॊ ऽसय विधारणे ॥ 57 ॥
विमूढास्मि कृतानेन तथास्वास्थ्यं कृतं परम विह्वला चास्मि भगवंस तेजॊ नष्टं च मे ऽनघ ॥ 58 ॥
धारणे नास्य शक्ताहं गर्भस्य तपतां वर उत्स्रक्ष्ये ऽहम इमं दुःखान न तु कामात कथं चन ॥ 59 ॥
न चेतसॊ ऽसति संस्पर्शॊ मम देव विभावसॊ आपद अर्थे हि संबन्धः सुसूक्ष्मॊ ऽपि महाद्युते ॥ 60 ॥
यद अत्र गुणसंपन्नम इतरं वा हुताशन तवय्य एव तद अहं मन्ये धर्माधर्मौ च केवलौ ॥ 61 ॥
तामुवाच ततॊ वह्निर धार्यतां धार्यताम अयम गर्भॊ मत तेजसा युक्तॊ महागुणफलॊदयः ॥ 62 ॥
शक्ता हय असि महीं कृत्स्नां वॊढुं धारयितुं तथा न हि ते किं चिद अप्राप्यं मद रेतॊ धारणाद ऋते ॥ 63 ॥
सा वह्निना वार्यमाणा देवैश चापि सरिद वरा समुत्ससर्ज तं गर्भं मेरौ गिरिवरे तदा ॥ 64 ॥
समर्था धारणे चापि रुद्र तेजः परधर्षिता नाशकत तं तदा गर्भं संधारयितुम ओजसा ॥ 65 ॥
सा समुत्सृज्य तं दुःखाद दीप्तवैश्वानर परभम दर्शयाम आस चाग्निस तां तदा गङ्गां भृगूद्वह पप्रच्छ सरितां शरेष्ठां कच चिद गर्भः सुखॊदयः ॥ 66 ॥
कीदृग वर्णॊ ऽपि वा देवि कीदृग रूपश च दृश्यते तेजसा केन वा युक्तः सर्वम एतद बरवीहि मे ॥ 67 ॥
[गन्गा] जातरूपः स गर्भॊ वै तेजसा तवम इवानल सुवर्णॊ विमलॊ दीप्तः पर्वतं चावभासयत ॥ 68 ॥
पद्मॊत्पलविमिश्राणां हरदानाम इव शीतलः गन्धॊ ऽसय स कदम्बानां तुल्यॊ वै तपतां वर ॥ 69 ॥
तेजसा तस्य गर्भस्य भास्करस्येव रश्मिभिः यद दरव्यं परिसंसृष्टं पृथिव्यां पर्वतेषु वा तत सर्वं काञ्चनी भूतं समन्तात परत्यदृश्यत ॥ 70 ॥
पर्यधावत शैलांश च नदीः परस्रवणानि च वयदीपयत तेजसा च तरैलॊक्यं स चराचरम ॥ 71 ॥
एवंरूपः स भगवान पुत्रस ते हव्यवाहन सूर्यवैश्वानर समः कान्त्या सॊम इवापरः एवम उक्त्वा तु सा देवी तत्रैवान्तरधीयत ॥ 72 ॥
पावकश चापि तेजस्वी कृत्वा कार्यं दिवौकसाम जगामेष्टं ततॊ देशं तदा भार्गवनन्दन ॥ 73 ॥
एतैः कर्म गुणैर लॊके नामाग्नेः परिगीयते हिरण्यरेता इति वै ऋषिभिर विबुधैस तथा पृथिवी च तदा देवी खयाता वसुमतीति वै ॥ 74 ॥
स तु गर्भॊ महातेजा गाङ्गेयः पावकॊद्भवः दिव्यं शरवणं पराप्य ववृधे ऽदभुतदर्शनः ॥ 75 ॥
ददृशुः कृत्तिकास तं तु बालार्कसदृशद्युतिम जातस्नेहाश च तं बालं पुपुषुः सतन्य विस्रवैः ॥ 76 ॥
ततः स कार्त्तिकेयत्वम अवाप परमद्युतिः सकन्नत्वात सकन्दतां चापि गुहावासाद गुहॊ ऽभवत ॥ 77 ॥
एवं सुवर्णम उत्पन्नम अपत्यं जातवेदसः तत्र जाम्बूनदं शरेष्ठं देवानाम अपि भूषणम ॥ 78 ॥
ततः परभृति चाप्य एतज जातरूपम उदाहृतम यत सुवर्णं स भगवान अग्निर ईशः परजापतिः ॥ 79 ॥
पवित्राणां पवित्रं हि कनकं दविजसत्तम अग्नी षॊमात्मकं चैव जातरूपम उदाहृतम ॥ 80 ॥
रत्नानाम उत्तमं रत्नं भूषणानां तथॊत्तमम पवित्रं च पवित्राणां मङ्गलानां च मङ्गलम ॥ 81 ॥
अनुशासनपर्व · Anushasana Parva
अध्याय 84
Reach this point to mark the section finished.
Continue to अध्याय 85