दत्तानां फलसंप्राप्तिं गवां परब्रूहि मे ऽनघ विस्तरेण महाबाहॊ न हि तृप्यामि कथ्यताम ॥ 1 ॥
[भ] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम ऋषेर उद्दालकेर वाक्यं नाचिकेतस्य चॊभयॊः ॥ 2 ॥
ऋषिर उद्दालकिर दीक्षाम उपगम्य ततः सुतम तवं माम उपचरस्वेति नाचिकेतम अभाषत समाप्ते नियमे तस्मिन महर्षिः पुत्रम अब्रवीत ॥ 3 ॥
उपस्पर्शन सक्तस्य सवाख्याय निरतस्य च इध्मा दर्भाः सुमनसः कलशश चाभितॊ जलम विस्मृतं मे तद आदाय नदीतीराद इहाव्रज ॥ 4 ॥
गत्वानवाप्य तत सर्वं नदीवेगसमाप्लुतम न पश्यामि तद इत्य एवं पितरं सॊ ऽबरवीन मुनिः ॥ 5 ॥
कषुत्पिपासा शरमाविष्टॊ मुनिर उद्दालकिस तदा यमं पश्येति तं पुत्रम अशपत स महातपाः ॥ 6 ॥
तथा स पित्राभिहतॊ वाग्वज्रेण कृताञ्जलिः परसीदेति बरुवन्न एव गतसत्त्वॊ ऽपतद भुवि ॥ 7 ॥
नाचिकेतं पिता दृष्ट्वा पतितं दुःखमूर्छितः किं मया कृतम इत्य उक्त्वा निपपात महीतले ॥ 8 ॥
तस्य दुःखपरीतस्य सवं पुत्रम उपगूहत वयतीतं तद अहः शेषं सा चॊग्रा तत्र शर्वरी ॥ 9 ॥
पित्र्येणाश्रु परपातेन नाचिकेतः कुरूद्वह परास्पन्दच छयने कौश्ये वृष्ट्या सस्यम इवाप्लुतम ॥ 10 ॥
स पर्यपृच्छत तं पुत्रं शलाघ्यं परत्यागतं पुनः दिव्यैर गन्धैः समादिग्धं कषीणस्वप्नम इवॊत्थितम ॥ 11 ॥
अपि पुत्र जिता लॊकाः शुभास ते सवेन कर्मणा दिष्ट्या चासि पुनः पराप्तॊ न हि ते मानुषं वपुः ॥ 12 ॥
परत्यक्षदर्शी सर्वस्य पित्रा पृष्टॊ महात्मना अन्वर्थं तं पितुर मध्ये महर्षीणां नयवेदयत ॥ 13 ॥
कुर्वन भवच छासनम आशु यातॊ; हय अहं विशालां रुचिरप्रभावाम वैवस्वतीं पराप्य सबाम अपश्यं; सहस्रशॊ यॊजनहैम भौमाम ॥ 14 ॥
दृष्ट्वैव माम अभिमुखम आपतन्तं; गृहं निवेद्यासनम आदिदेश वैवस्वतॊ ऽरघ्यादिभिर अर्हणैश च; भवत कृते पूजयाम आस मां सः ॥ 15 ॥
ततस तव अहं तं शनकैर अवॊचं; वृतं सदस्यैर अभिपूज्यमानम पराप्तॊ ऽसमि ते विषयं धर्मराज; लॊकान अर्हे यान सम तान मे विधत्स्व ॥ 16 ॥
यमॊ ऽबरवीन मां न मृतॊ ऽसि सौम्य; यमं पश्येत्य आह तु तवां तपस्वी पिता परदीप्ताग्निसमानतेजा; न तच छक्यम अनृतं विप्र कर्तुम ॥ 17 ॥
देष्टस ते ऽहं परतिगच्छस्व तात; शॊचत्य असौ तव देहस्य कर्ता ददामि किं चापि मनः परणीतं; परियातिथे तव कामान वृणीष्व ॥ 18 ॥
तेनैवम उक्तस तम अहं परत्यवॊचं; पराप्तॊ ऽसमि ते विषयं दुर्निवर्त्यम इच्छाम्य अहं पुण्यकृतां समृद्धाँल; लॊकान दरष्टुं यदि ते ऽहं वरार्हः ॥ 19 ॥
यानं समारॊप्य तु मां स देवॊ; वाहैर युक्तं सुप्रभं भानुमन्तम संदर्शयाम आस तदा सम लॊकान; सर्वांस तदा पुण्यकृतां दविजेन्द्र ॥ 20 ॥
अपश्यं तत्र वेश्मानि तैजसानि कृतात्मनाम नाना संस्थान रूपाणि सर्वरत्नमयानि च ॥ 21 ॥
चन्द्रमण्डलशुभ्राणि किङ्किणीजालवन्ति च अनेकशतभौमानि सान्तर जलवनानि च ॥ 22 ॥
वैडूर्यार्क परकाशानि रूप्यरुक्ममयानि च तरुणादित्यवर्णानि सथावराणि चराणि च ॥ 23 ॥
भक्ष्यभॊज्यमयाञ शैलान वासांसि शयनानि च सर्वकामफलांश चैव वृक्षान भवनसंस्थितान ॥ 24 ॥
नद्यॊ वीथ्यः सभा वापी दीर्घिकाश चैव सर्वशः घॊषवन्ति च यानानि युक्तान्य एव सहस्रशः ॥ 25 ॥
कषीरस्रवा वै सरितॊ गिरींश च; सर्पिस तथा विमलं चापि तॊयम वैवस्वतस्यानुमतांश च देशान; अदृष्टपूर्वान सुबहून अपश्यम ॥ 26 ॥
सर्वं दृष्ट्वा तद अहं धर्मराजम; अवॊचं वै परभविष्णुं पुराणम कषीरस्यैताः सर्पिषश चैव नद्यः; शश्वत सरॊताः कस्य भॊज्याः परदिष्टाः ॥ 27 ॥
यमॊ ऽबरवीद विद्धि भॊज्यास तवम एता; ये दातारः साधवॊ गॊरसानाम अन्ये लॊकाः शाश्वता वीतशॊकाः; समाकीर्णा गॊप्रदाने रतानाम ॥ 28 ॥
न तव एवासां दानमात्रं परशस्तं; पात्रं कालॊ गॊविशेषॊ विधिश च जञात्वा देया विप्र गवान्तरं हि; दुःखं जञातुं पावकादित्यभूतम ॥ 29 ॥
सवाध्यायाढ्यॊ यॊ ऽतिमात्रं तपस्वी; वैतानस्थॊ बराह्मणः पात्रम आसाम कृच्छ्रॊत्सृष्टाः पॊषणाभ्यागताश च; दवारैर एतैर गॊविशेषाः परशस्ताः ॥ 30 ॥
तिस्रॊ रात्रीर अद्भिर उपॊष्य भूमौ; तृप्ता गावस तर्पितेभ्यः परदेयाः वत्सैः परीताः सुप्रजाः सॊपचारास; तर्यहं दत्त्वा गॊरसैर वर्तितव्यम ॥ 31 ॥
दत्त्वा धेनुं सुव्रतां कांस्यदॊहां; कल्याण वत्साम अपलायिनीं च यावन्ति लॊमानि भवन्ति तस्यास; तावद वर्षाण्य अश्नुते सवर्गलॊकम ॥ 32 ॥
तथानड्वाहं बराह्मणाय परदाय; दान्तं धुर्यं बलवन्तं युवानम कुलानुजीवं वीर्यवन्तं बृहन्तं; भुङ्क्ते लॊकान संमितान धेनुदस्य ॥ 33 ॥
गॊषु कषान्तं गॊशरण्यं कृतज्ञं; वृत्ति गलानं तादृशं पात्रम आहुः वृत्ति गलाने संभ्रमे वा महार्थे; कृष्यर्थे वा हॊमहेतॊः परसूत्याम ॥ 34 ॥
गुर्वर्थे वा बाल पुष्ट्याभिषङ्गाद; गावॊ दातुं देशकालॊ ऽविशिष्टः अन्तर्जाताः सुक्रय जञानलब्धाः; पराणक्रीता निर्जिताश चौदकाश च ॥ 35 ॥
[नचिकेतस] शरुत्वा वैवस्वतवचस तम अहं पुनर अब्रुवम अगॊमी गॊप्रदातॄणां कथं लॊकान निगच्छति ॥ 36 ॥
ततॊ यमॊ ऽबरवीद धीमान गॊप्रदाने परां गतिम गॊप्रदानानुकल्पं तु गाम ऋते सन्ति गॊप्रदाः ॥ 37 ॥
अलाभे यॊ गवां दद्याद घृतधेनुं यतव्रतः तस्यैता घृतवाहिन्यः कषरन्ते वत्सला इव ॥ 38 ॥
घृतालाभे च यॊ दद्यात तिलधेनुं यतव्रतः स दुर्गात तारितॊ धेन्वा कषीरनद्यां परमॊदते ॥ 39 ॥
तिलालाभे च यॊ दद्याज जलधेनुं यतव्रतः स कामप्रवहां शीतां नदीम एताम उपाश्नुते ॥ 40 ॥
एवमादीनि मे तत्र धर्मराजॊ नयदर्शयत दृष्ट्वा च परमं हर्षम अवापम अहम अच्युत ॥ 41 ॥
निवेदये चापि परियं भवत्सु; करतुर महान अल्पधनप्रचारः पराप्तॊ मया तात स मत्प्रसूतः; परपत्स्यते वेद विधिप्रवृत्तः ॥ 42 ॥
शापॊ हय अयं भवतॊ ऽनुग्रहाय; पराप्तॊ मया यत्र दृष्टॊ यमॊ मे दानव्युष्टिं तत्र दृष्ट्वा महार्थां; निःसंदिग्धं दानधर्मांश चरिष्ये ॥ 43 ॥
इदं च माम अब्रवीद धर्मराजः; पुनः पुनः संप्रहृष्टॊ दविजर्षे दानेन तात परयतॊ ऽभूः सदैव; विशेषतॊ गॊप्रदानं च कुर्याः ॥ 44 ॥
शुद्धॊ हय अर्थॊ नावमन्यः सवधर्मात; पात्रे देयं देशकालॊपपन्ने तस्माद गावस ते नित्यम एव परदेया; मा भूच च ते संशयः कश चिद अत्र ॥ 45 ॥
एताः पुरा अददन नित्यम एव; शान्तात्मानॊ दानपथे निविष्टाः तपांस्य उग्राण्य अप्रतिशङ्कमानास; ते वै दानं परददुश चापि शक्त्या ॥ 46 ॥
काले शक्त्या मत्सरं वर्जयित्वा; शुद्धात्मानः शरद्धिनः पुण्यशीलाः दत्त्वा तप्त्वा लॊकम अमुं परपन्ना; देदीप्यन्ते पुण्यशीलाश च नाके ॥ 47 ॥
एतद दानं नयायलब्धं दविजेभ्यः; पात्रे दत्तं परापणीयं परीक्ष्य काम्याष्टम्यां वर्तिताव्यं दशाहं; रसैर गवां शकृता परस्नवैर वा ॥ 48 ॥
वेद वरती सयाद वृषभ परदाता; वेदावाप्तिर गॊयुगस्य परदाने तीर्थावाप्तिर गॊप्रयुक्त परदाने; पापॊत्सर्गः कपिलायाः परदाने ॥ 49 ॥
गाम अप्य एकां कपिलां संप्रदाय; नयायॊपेतां कल्मषाद विप्रमुच्येत गवां रसात परमं नास्ति किं चिद; गवां दानं सुमहत तद वदन्ति ॥ 50 ॥
गावॊ लॊकान धारयन्ति कषरन्त्यॊ; गावश चान्नं संजनयन्ति लॊके यस तज जानन न गवां हार्दम एति; स वै गन्ता निरयं पापचेताः ॥ 51 ॥
यत ते दातुं गॊसहस्रं शतं वा; शतार्धं वा दशवा साधु वत्साः अप्य एकां वा साधवे बराह्मणाय; सास्यामुष्मिन पुण्यतीर्था नदी वै ॥ 52 ॥
पराप्त्या पुष्ट्या लॊकसंरक्षणेन; गावस तुल्याः सूर्यपादैः पृथिव्याम शब्दश चैकः संततिश चॊपभॊगस; तस्माद गॊदः सूर्य इवाभिभाति ॥ 53 ॥
गुरुं शिष्यॊ वरयेद गॊप्रदाने; स वै वक्ता नियतं सवर्गदाता विधिज्ञानां सुमहान एष धर्मॊ; विधिं हय आद्यं विधयः संश्रयन्ति ॥ 54 ॥
एतद दानं नयायलब्धं दविजेभ्यः; पात्रे दत्त्वा परापयेथाः परीक्ष्य तवय्य आशंसन्त्य अमरा मानवाश च; वयं चापि परसृते पुण्यशीलाः ॥ 55 ॥
इत्य उक्तॊ ऽहं धर्मराज्ञा महर्षे; धर्मात्मानं शिरसाभिप्रणम्य अनुज्ञातस तेन वैवस्वतेन; परत्यागमं भगवत पादमूलम ॥ 56 ॥
अनुशासनपर्व · Anushasana Parva
अध्याय 70
Reach this point to mark the section finished.
Continue to अध्याय 71