धर्मDharmic Data

अनुशासनपर्व · Anushasana Parva

अध्याय 48

  1. [य] अर्थाश्रयाद वा कामाद वा वर्णानां वाप्य अनिश्चयात अज्ञानाद वापि वर्णानां जायते वर्णसंकरः ॥ 1 ॥

  2. तेषाम एतेन विधिना जातानां वर्णसंकरे कॊ धर्मः कानि कर्माणि तन मे बरूहि पितामह ॥ 2 ॥

  3. [भ] चातुर्वर्ण्यस्य कर्माणि चातुर्वर्ण्यं च केवलम असृजत स ह यज्ञार्थे पूर्वम एव परजापतिः ॥ 3 ॥

  4. भार्याश चतस्रॊ विप्रस्य दवयॊर आत्मास्य जायते आनुपूर्व्याद दवयॊर हीनौ मातृजात्यौ परसूयतः ॥ 4 ॥

  5. परं शवाद बराह्मणस्यैष पुत्रः; शूद्रा पुत्रं पारशवं तम आहुः शुश्रूषकः सवस्य कुलस्य स सयात; सवं चारित्रं नित्यम अथॊ न जह्यात ॥ 5 ॥

  6. सर्वान उपायान अपि संप्रधार्य; समुद्धरेत सवस्य कुलस्य तन्तुम जयेष्ठॊ यवीयान अपि यॊ दविजस्य; शुश्रूषवान दानपरायणः सयात ॥ 6 ॥

  7. तिस्रः कषत्रिय संबन्धाद दवयॊर आत्मास्य जायते हीनवर्णस तृतीयायां शूद्र उग्र इति समृतः ॥ 7 ॥

  8. दवे चापि भार्ये वैश्यस्य दवयॊर आत्मास्य जायते शुद्रा शूद्रस्य चाप्य एका शूद्रम एव परजायते ॥ 8 ॥

  9. अतॊ विशिष्टस तव अधमॊ गुरु दारप्रधर्षकः बाह्यं वर्णं जनयति चातुर्वर्ण्यविगर्हितम ॥ 9 ॥

  10. अयाज्यं कषत्रियॊ वरात्यं सूतं सतॊक करियापरम वैश्यॊ वैदेहकं चापि मौद्गल्यम अपवर्जितम ॥ 10 ॥

  11. शूद्रश चण्डालम अत्युग्रं वध्यघ्नं बाह्यवासिनम बराह्मण्यां संप्रजायन्त इत्य एते कुलपांसनाः एते मतिमतां शरेष्ठ वर्षसंकरजाः परभॊ ॥ 11 ॥

  12. बन्दी तु जायते वैश्यान माघधॊ वाक्यजीवनः शूद्रान निषादॊ मत्स्यघ्नः कषत्रियायां वयतिक्रमात ॥ 12 ॥

  13. शूद्राद आयॊगवश चापि वैश्यायां गरामधर्मिणः बराह्मणैर अप्रतिग्राह्यस तक्षा स वनजीवनः ॥ 13 ॥

  14. एते ऽपि सदृशं वर्णं जनयन्ति सवयॊनिषु मातृजात्यां परसूयन्ते परवरा हीनयॊनिषु ॥ 14 ॥

  15. यथा चतुर्षु वर्णेषु दवयॊर आत्मास्य जायते आनन्तर्यात तु जायन्ते तथा बाह्याः परधानतः ॥ 15 ॥

  16. ते चापि सदृशं वर्णं जनयन्ति सवयॊनिषु परस्परस्य वर्तन्तॊ जनयन्ति विगर्हितान ॥ 16 ॥

  17. यथा च शूद्रॊ बराह्मण्यां जन्तुं बाह्यं परसूयते एवं बाह्यतराद बाह्यश चातुर्वर्ण्यात परसूयते ॥ 17 ॥

  18. परतिलॊमं तु वर्तन्तॊ बाह्याद बाह्यतरं पुनः हीना हीनात परसूयन्ते वर्णाः पञ्चदशैव ते ॥ 18 ॥

  19. अगम्या गमनाच चैव वर्तते वर्णसंकरः वरात्यानाम अत्र जायन्ते सैरन्ध्रा मागधेषु च परसाधनॊपचारज्ञम अदासं दासजीवनम ॥ 19 ॥

  20. अतश चायॊगवं सूते वागुरा वनजीवनम मैरेयकं च वैदेहः संप्रसूते ऽथ माधुकम ॥ 20 ॥

  21. निषादॊ मुद्गरं सूते दाशं नावॊपजीविनम मृतपं चापि चण्डालः शवपाकम अतिकुत्सितम ॥ 21 ॥

  22. चतुरॊ मागधी सूते करूरान मायॊपजीविनः मांसस्वादु करं सूदं सौगन्धम इति संज्ञितम ॥ 22 ॥

  23. वैदेहकाच च पापिष्ठं करूरं भार्यॊपजीविनम निषादान मद्रनाभं च खरयानप्रयायिनम ॥ 23 ॥

  24. चण्डालात पुल्कसं चापि खराश्वगजभॊजिनम मृतचेल परतिच्छन्नं भिन्नभाजन भॊजिनम ॥ 24 ॥

  25. आयॊगवीषु जायन्ते हीनवर्णासु ते तरयः कषुद्रॊ वैदेहकाद अन्ध्रॊ बहिर गरामप्रतिश्रयः ॥ 25 ॥

  26. कारावरॊ निषाद्यां तु चर्म कारात परजायते चण्डालात पाण्डुसौपाकस तवक सारव्यवहारवान ॥ 26 ॥

  27. आहिण्डिकॊ निषादेन वैदेह्यां संप्रजायते चण्डालेन तु सौपाकॊ मौद्गल्य समवृत्तिमान ॥ 27 ॥

  28. निषादी चापि चण्डालात पुत्रम अन्तावसायिनम शमशानगॊचरॊ सूतॊ बाह्यैर अपि बहिष्कृतम ॥ 28 ॥

  29. इत्य एताः संकरे जात्यः पितृमातृव्यतिक्रमात परच्छन्ना वा परकाशा वा वेदितव्याः सवकर्मभिः ॥ 29 ॥

  30. चतुर्णाम एव वर्णानां धर्मॊ नान्यस्य विद्यते वर्णानां धर्महीनेषु संज्ञा नास्तीह कस्य चित ॥ 30 ॥

  31. यदृच्छयॊपसंपन्नैर यज्ञसाधु बहिष्कृतैः बाह्या बाह्यैस तु जायन्ते यथावृत्ति यथाश्रयम ॥ 31 ॥

  32. चतुष्पथ शमशानानि शैलांश चान्यान वनस्पतीन युञ्जन्ते चाप्य अलंकारांस तथॊपकरणानि च ॥ 32 ॥

  33. गॊब्राह्मणार्थे साहाय्यं कुर्वाणा वै न संशयः आनृशंस्यम अनुक्रॊशः सत्यवाक्यम अथ कषमा ॥ 33 ॥

  34. सवशरीरैः परित्राणं बाह्यानां सिद्धिकारकम मनुजव्याघ्रभवति तत्र मे नास्ति संशयः ॥ 34 ॥

  35. यथॊपदेशं परिकीर्तितासु; नरः परजायेत विचार्य बुद्धिमान विहीनयॊनिर हि सुतॊ ऽवसादयेत; तितीर्षमाणं सलिले यथॊपलम ॥ 35 ॥

  36. अविद्वांसम अलं लॊके विद्वामम अपि वा पुनः नयन्ते हय उत्पथं नार्यः कामक्रॊधवशानुगम ॥ 36 ॥

  37. सवभावश चैव नारीणां नराणाम इह दूषणम इत्य अर्थं न परसज्जन्ते परमदासु विपश्चितः ॥ 37 ॥

  38. [य] वर्णापेतम अविज्ञातं नरं कलुष यॊनिजम आर्य रूपम इवानार्यं कथं विद्यामहे नृप ॥ 38 ॥

  39. [भ] यॊनिसंकलुषे जातं नानाचार समाहितम कर्मभिः सज्जनाचीर्णैर विज्ञेया यॊनिशुद्धता ॥ 39 ॥

  40. अनार्यत्वम अनाचारः करूरत्वं निष्क्रियात्मता पुरुषं वयञ्जयन्तीह लॊके कलुष यॊनिजम ॥ 40 ॥

  41. पित्र्यं वा भजते शीलं मातृजं वा तथॊभयम न कथं चन संकीर्णः परकृतिं सवां नियच्छति ॥ 41 ॥

  42. यथैव सदृशॊ रूपे मातापित्रॊर हि जायते वयाघ्रश चित्रैस तथा यॊनिं पुरुषः सवां नियच्छति ॥ 42 ॥

  43. कुलस्रॊतसि संच्छन्ने यस्य सयाद यॊनिसंकरः संश्रयत्य एव तच छीलं नरॊ ऽलपम अपि वा बहु ॥ 43 ॥

  44. आर्य रूपसमाचारं चरन्तं कृतके पथि सववर्णम अन्यवर्णं वा सवशीलं शास्ति निश्चये ॥ 44 ॥

  45. नाना वृत्तेषु भूतेषु नाना कर्म रतेषु च जन्म वृत्तसमं लॊके सुश्लिष्टं न विरज्यते ॥ 45 ॥

  46. शरीरम इह सत्त्वेन नरस्य परिकृष्यते जयेष्ठमध्यावरं सत्त्वं तुल्यसत्त्वं परमॊदते ॥ 46 ॥

  47. जयायांसम अपि शीलेन विहीनं नैव पूजयेत अपि शूद्रं तु सद्वृत्तं धर्मज्ञम अभिपूजयेत ॥ 47 ॥

  48. आत्मानम आख्याति हि कर्मभिर नरः; सवशीलचारित्रकृतैः शुभाशुभैः परनष्टम अप्य आत्मकुलं तथा नरः; पुनः परकाशं कुरुते सवकर्मभिः ॥ 48 ॥

  49. यॊनिष्व एतासु सर्वासु संकीर्णास्व इतरासु च यत्रात्मानं न जनयेद बुधस ताः परिवर्जयेत ॥ 49 ॥

Reach this point to mark the section finished.

Continue to अध्याय 49

Previous: अध्याय 47