धर्मDharmic Data

अनुशासनपर्व · Anushasana Parva

अध्याय 47

  1. [य] सर्वशास्त्रविधानज्ञ राजधर्मार्थवित्तम अतीव संशयच छेत्ता भवान वै परथितः कषितौ ॥ 1 ॥

  2. कश चित तु संशयॊ मे ऽसति तन मे बरूहि पितामह अस्याम आपदि कष्टायाम अन्यं पृच्छाम कं वयम ॥ 2 ॥

  3. यथा नरेण कर्तव्यं यश च धर्मः सनातनः एतत सर्वं महाबाहॊ भवान वयाख्यातुम अर्हति ॥ 3 ॥

  4. चतस्रॊ विहिता भार्या बराह्मणस्य पितामह बराह्मणी कषत्रिया वैश्या शूद्रा च रतिम इच्छतः ॥ 4 ॥

  5. तत्र जातेषु पुत्रेषु सर्वासां कुरुसत्तम आनुपूर्व्येण कस तेषां पित्र्यं दायादम अर्हति ॥ 5 ॥

  6. केन वा किं ततॊ हार्यं पितृवित्तात पितामह एतद इच्छामि कथितं विभागस तेषु यः समृतः ॥ 6 ॥

  7. [भ] बराह्मणः कषत्रियॊ वैश्यस तरयॊ वर्णा दविजातयः एतेषु विहितॊ धर्मॊ बराह्मणस्य युधिष्ठिर ॥ 7 ॥

  8. वैषम्याद अथ वा लॊभात कामाद वापि परंतप बराह्मणस्य भवेच छूद्रा न तु दृष्टान्ततः समृता ॥ 8 ॥

  9. शुद्रां शयनम आरॊप्य बराह्मणः पीडितॊ भवेत परायश्चित्तीयते चापि विधिदृष्टेन हेतुना ॥ 9 ॥

  10. तत्र जातेष्व अपत्येषु दविगुणं सयाद युधिष्ठिर अतस ते नियमं वित्ते संप्रवक्ष्यामि भारत ॥ 10 ॥

  11. लक्षण्यॊ गॊवृषॊ यानं यत परधानतमं भवेत बराह्मण्यास तद धरेत पुत्र एकांशं वै पितुर धनात ॥ 11 ॥

  12. शेषं तु दशधा कार्यं बराह्मण सवं युधिष्ठिर तत्र तेनैव हर्तव्याश चत्वारॊ ऽंशाः पितुर धनात ॥ 12 ॥

  13. कषत्रियायास तु यः पुत्रॊ बराह्मणः सॊ ऽपय असंशयः स तु मातृविशेषेण तरीन अंशान हर्तुम अर्हति ॥ 13 ॥

  14. वर्णे तृतीये जातस तु वैश्यायां बराह्मणाद अपि दविर अंशस तेन हर्तव्यॊ बराह्मण सवाद युधिष्ठिर ॥ 14 ॥

  15. शूद्रायां बराह्मणाज जातॊ नित्यादेय धनः समृतः अल्पं वापि परदातव्यं शूद्र पुत्राय भारत ॥ 15 ॥

  16. दशधा परविभक्तस्य धनस्यैष भवेत करमः सवर्णासु तु जातानां समान भागान परकल्पयेत ॥ 16 ॥

  17. अब्राह्मणं तु मन्यन्ते शूद्रा पुत्रम अनैपुणात तरिषु वर्षेषु जातॊ हि बराह्मणाद बराह्मणॊ भवेत ॥ 17 ॥

  18. समृता वर्णाश च चत्वारः पञ्चमॊ नाधिगम्यते हरेत तु दशमं भागं शूद्रा पुत्रः पितुर धनात ॥ 18 ॥

  19. तत तु दत्तं हरेत पित्रा नादत्तं हर्तुम अर्हति अवश्यं हि धनं देयं शूद्रा पुत्राय भारत ॥ 19 ॥

  20. आनृशंस्यं परॊ धर्म इति तस्मै परदीयते यत्र तत्र समुत्पन्नॊ गुणायैवॊपलक्पते ॥ 20 ॥

  21. यदि वाप्य एकपुत्रः सयाद अपुत्रॊ यदि वा भवेत नाधिकं दशम आदद्याच छूद्रा पुत्राय भारत ॥ 21 ॥

  22. तरैवार्षिकाद यदा भक्ताद अधिकं सयाद दविजस्य तु यजेत तेन दरव्येण न वृथा साधयेद धनम ॥ 22 ॥

  23. तरिसाहस्र परॊ दायः सत्रियॊ देयॊ धनस्य वै तच च भर्त्रा धनं दत्तं नादत्तं भॊक्तुम अर्हति ॥ 23 ॥

  24. सत्रीणां तु पतिदायाद्यम उपभॊग फलं समृतम नापहारं सत्रियः कुर्युः पतिवित्तात कथं चन ॥ 24 ॥

  25. सत्रियास तु यद भवेद वित्तं पित्रा दत्तं युधिष्ठिर बराह्मण्यास तद धरेत कन्या यथा पुत्रस तथा हि सा सा हि पुत्रसमा राजन विहिता कुरुनन्दन ॥ 25 ॥

  26. एवम एत समुद्दिष्टं धर्मेषु भरतर्षभ एतद धर्मम अनुस्मृत्य न वृथा साधयेद धनम ॥ 26 ॥

  27. [य] शूद्रायां बराह्मणाज जातॊ यद्य अदेय धनः समृतः केन परतिविशेषेण दशमॊ ऽपय अस्य दीयतेण ॥ 27 ॥

  28. बराह्मण्यां बराह्मणाज जातॊ बराह्मणः सयान न संशयः कषत्रियायां तथैव सयाद वैश्यायाम अपि चैव हि ॥ 28 ॥

  29. कस्मात ते विषमं भागं भजेरन नृपसत्तम यदा सर्वे तरयॊ वर्णास तवयॊक्ता बराह्मणा इति ॥ 29 ॥

  30. [भ] दारा इत्य उच्यते लॊके नाम्नैकेन परंतप परॊक्तेन चैकनाम्नायं विशेषः सुमहान भवेत ॥ 30 ॥

  31. तिस्रः कृत्वा पुरॊ भार्याः पश्चाद विन्देत बराह्मणीम सा जयेष्ठा सा च पूज्या सयात सा च ताभ्यॊ गरीयसी ॥ 31 ॥

  32. सनानं परसाधनं भर्तुर दन्तधावनम अञ्जनम हव्यं कव्यं च यच चान्यद धर्मयुक्तं भवेद गृहे ॥ 32 ॥

  33. न तस्यां जातु तिष्ठन्त्याम अन्या तत कर्तुम अर्हति बराह्मणी तव एव तत कुर्याद बराह्मणस्य युधिष्ठिर ॥ 33 ॥

  34. अन्नं पानं च माल्यं च वासांस्य आभरणानि च बराह्मण्यै तानि देयानि भर्तुः सा हि गरीयसी ॥ 34 ॥

  35. मनुनाभिहितं शास्त्रं यच चापि कुरुनन्दन तत्राप्य एष महाराज दृष्टॊ धर्मः सनातनः ॥ 35 ॥

  36. अथ चेद अन्यथा कुर्याद यदि कामाद युधिष्ठिर यथा बराह्मण चण्डालः पूर्वदृष्टस तथैव सः ॥ 36 ॥

  37. बराह्मण्याः सदृशः पुत्रः कषत्रियायाश च यॊ भवेत राजन विशेषॊ नास्त्य अत्र वर्णयॊर उभयॊर अपि ॥ 37 ॥

  38. न तु जात्या समा लॊके बराह्मण्याः कषत्रिया भवेत बराह्मण्याः परथमः पुत्रॊ भूयान सयाद राजसत्तम भूयॊ ऽपि भूयसा हार्यं पितृवित्ताद युधिष्ठिर ॥ 38 ॥

  39. यथा न सदृशी जातु बराह्मण्याः कषत्रिया भवेत कषत्रियायास तथा वैश्या न जातु सदृशी भवेत ॥ 39 ॥

  40. शरीश च राज्यं च कॊशश च कषत्रियाणां युधिष्ठिर विहितं दृश्यते राजन सागरान्ता च मेदिनी ॥ 40 ॥

  41. कषत्रियॊ हि सवधर्मेण शरियं पराप्नॊति भूयसीम राजा दण्डधरॊ राजन रक्षा नान्यत्र कषत्रियात ॥ 41 ॥

  42. बराह्मणा हि महाभागा देवानाम अपि देवताः तेषु राजा परवर्तेत पूजया विधिपूर्वकम ॥ 42 ॥

  43. परणीतम ऋषिभिर जञात्वा धर्मं शाश्वतम अव्ययम लुप्यमानाः सवधर्मेण कषत्रियॊ रक्षति परजाः ॥ 43 ॥

  44. दस्युभिर हरियमाणं च धनं दाराश च सर्वशः सर्वेषाम एव वर्णानां तराता भवति पार्थिवः ॥ 44 ॥

  45. भूयान सयात कषत्रिया पुत्रॊ वैश्यापुत्रान न संशयः भूयस तेनापि हर्तव्यं पितृवित्ताद युधिष्ठिर ॥ 45 ॥

  46. [य] उक्तं ते विधिवद राजन बराह्मण सवे पितामह इतरेषां तु वर्णानां कथं विनियमॊ भवेत ॥ 46 ॥

  47. [भ] कषत्रियस्यापि भार्ये दवे विहिते कुरुनन्दन तृतीया च भवेच छूद्रा न तु दृष्टान्ततः समृता ॥ 47 ॥

  48. एष एव करमॊ हि सयात कषत्रियाणां युधिष्ठिर अष्टधा तु भवेत कार्यं कषत्रिय सवं युधिष्ठिर ॥ 48 ॥

  49. कषत्रियाया हरेत पुत्रश चतुरॊ ऽंशान पितुर धनात युद्धावहारिकं यच च पितुः सयात स हरेच च तत ॥ 49 ॥

  50. वैश्यापुत्रस तु भागां सत्रीञ शूद्रा पुत्रॊ ऽथाष्टमम सॊ ऽपि दत्तं हरेत पित्रा नादत्तं हर्तुम अर्हति ॥ 50 ॥

  51. एकैव हि भवेद भार्या वैश्यस्य कुरुनन्दन दवितीया वा भवेच छूद्रा न तु दृष्टान्ततः समृता ॥ 51 ॥

  52. वैश्यस्य वर्तमानस्य वैश्यायां भरतर्षभ शूद्रायां चैव कौन्तेय तयॊर विनियमः समृतः ॥ 52 ॥

  53. पञ्चधा तु भवेत कार्यं वैश्य सवं भरतर्षभ तयॊर अपत्ये वक्ष्यामि विभागं च जनाधिप ॥ 53 ॥

  54. वैश्यापुत्रेण हर्तव्याश चत्वारॊ ऽंशः पितुर धनात पञ्चमस तु भवेद भागः शूद्रा पुत्राय भारत ॥ 54 ॥

  55. सॊ ऽपि दत्तं हरेत पित्रा नादत्तं हर्तुम अर्हति तरिभिर वर्णैस तथा जातः शूद्रॊ देय धनॊ भवेत ॥ 55 ॥

  56. शूद्रस्य सयात सवर्णैव भार्या नान्या कथं चन शूद्रस्य समभागः सयाद यदि पुत्रशतं भवेत ॥ 56 ॥

  57. जातानां समवर्णासु पुत्राणाम अविशेषतः सर्वेषाम एव वर्णानां समभागॊ धने समृतः ॥ 57 ॥

  58. जयेष्ठस्य भागॊ जयेष्ठः सयाद एकांशॊ यः परधानतः एष दाय विधिः पार्थ पूर्वम उक्तः सवयम्भुवा ॥ 58 ॥

  59. समवर्णासु जातानां विशेषॊ ऽसत्य अपरॊ नृप विवाह वैशेष्य कृतः पूर्वः पूर्वॊ विशिष्यते ॥ 59 ॥

  60. हरेज जयेष्ठः परधानांशम एकं तुल्या सुतेष्व अपि मध्यमॊ मध्यमं चैव कनीयांस तु कनीयसम ॥ 60 ॥

  61. एवं जातिषु सर्वासु सवर्णाः शरेष्ठतां गताः महर्षिर अपि चैतद वै मारीचः काश्यपॊ ऽबरवीत ॥ 61 ॥

Reach this point to mark the section finished.

Continue to अध्याय 48

Previous: अध्याय 46