[उ] भगवन भग नेत्रघ्न पूष्णॊ दशनपातन दक्षक्रतुहर तर्यक्ष संशयॊ मे महान अयम ॥ 1 ॥
चातुर्वर्ण्यं भगवता पूर्वं सृष्टं सवयम्भुवा केन कर्म विपाकेन वैश्यॊ गच्छति शूद्रताम ॥ 2 ॥
वैश्यॊ वा कषत्रियः केन दविजॊ वा कषत्रियॊ भवेत परतिलॊमः कथं देव शक्यॊ धर्मॊ निषेवितुम ॥ 3 ॥
केन वा कर्मणा विप्रः शूद्रयॊनौ परजायते कषत्रियः शूद्र ताम एति केन वा कर्मणा विभॊ ॥ 4 ॥
एतं मे संशयं देव वद भूतपते ऽनघ तरयॊ वर्णाः परकृत्येह कथं बराह्मण्यम आप्नुयुः ॥ 5 ॥
[म] बराह्मण्यं देवि दुष्प्रापं निसर्गाद बराह्मणः शुभे कषत्रियॊ वैश्यशूद्रौ वा निसर्गाद इति मे मतिः ॥ 6 ॥
कर्मणा दुष्कृतेनेह सथानाद भरश्यति वै दविजः जयेष्ठं वर्णम अनुप्राप्य तस्माद रक्षेत वै दविजः ॥ 7 ॥
सथितॊ बराह्मण धर्मेण बराह्मण्यम उपजीवति कषत्रियॊ वाथ वैश्यॊ वा बरह्मभूयाय गच्छति ॥ 8 ॥
यस तु विप्रत्वम उत्सृज्य कषात्रं धर्मं निषेवते बराह्मण्यात स परिभ्रष्टः कषत्रयॊनौ परजायते ॥ 9 ॥
वैश्यकर्म च यॊ विप्रॊ लॊभमॊहव्यपाश्रयः बराह्मण्यं दुर्लभं पराप्य करॊत्य अल्पमतिः सदा ॥ 10 ॥
स दविजॊ वैश्यताम एति वैश्यॊ वा शूद्रताम इयात सवधर्मात परच्युतॊ विप्रस ततः शूद्रत्वम आप्नुते ॥ 11 ॥
तत्रासौ निरयं पराप्तॊ वर्णभ्रष्टॊ बहिष्कृतः बरह्मलॊकपरिभ्रष्टः शूद्रः समुपजायते ॥ 12 ॥
कषत्रियॊ वा महाभागे वैश्यॊ वा धर्मचारिणि सवानि कर्माण्य अपाहाय शूद्र कर्माणि सेवते ॥ 13 ॥
सथस्थानात स परिभ्रष्टॊ वर्णसंकरतां गतः बराह्मणः कषत्रियॊ वैश्यः शूद्रत्वं याति तादृशः ॥ 14 ॥
यस तु शुद्धस्वधर्मेण जञानविज्ञानवाञ शुचिः धर्मज्ञॊ धर्मनिरतः स धर्मफलम अश्नुते ॥ 15 ॥
इदं चैवापरं देवि बरह्मणा समुदीरितम अध्यात्मं नैष्ठिकं सद्भिर धर्मकामैर निषेव्यते ॥ 16 ॥
उग्रान्नं गर्हितं देवि गणान्नं शराद्धसूतकम घुष्टान्नं गर्हितं देवि देवदेवैर महात्मभिः ॥ 17 ॥
शूद्रान्नं गर्हितं देवि देवदेवैर महात्मभिः पितामह मुखॊत्सृष्टं परमाणम इति मे मतिः ॥ 18 ॥
शूद्रान्नेनावशेषेण जठरे यॊ मरियेत वै आहिताग्निस तथा यज्वा स शूद्र गतिभाग भवेत ॥ 19 ॥
तेन शूद्रान्न शेषेण बरह्म सथानाद अपाकृतः बराह्मणः शूद्रताम एति नास्ति तत्र विचारणा ॥ 20 ॥
यस्यान्नेनावशेषेण जठरे यॊ मरियेत वै तां तां यॊनिं वरजेद विप्रॊ यस्यान्नम उपजीवति ॥ 21 ॥
बराह्मणत्वं शुभं पराप्य दुर्लभं यॊ ऽवमन्यते अभॊज्यान्नानि चाश्नाति स दविजत्वात पतेत वै ॥ 22 ॥
सुरापॊ बरह्महा कषुद्रश चौरॊ भग्नव्रतॊ ऽशुचिः सवाख्याय वर्जितः पापॊ लुभॊ नैकृतिकः शठः ॥ 23 ॥
अव्रती वृषली भर्ता कुण्डाशी सॊमविक्रयी निहीन सेवी विप्रॊ हि पतति बरह्मयॊनितः ॥ 24 ॥
गुरु तल्पी गुरु दवेषी गुरु कुत्सा रतिश च यः बरह्म दविट चापि पतति बराह्मणॊ बरह्मयॊनितः ॥ 25 ॥
एभिस तु कर्म भिर देवि शुभैर आचरितैस तथा शूद्रॊ बराह्मणतां गच्छेद वैश्यः कषत्रियतां वरजेत ॥ 26 ॥
शूद्र कर्माणि सर्वाणि यथान्यायं यथाविधि शुश्रूषां परिचर्यां च जयेष्ठे वर्णे परयत्नतः कुर्याद अविमनाः शूद्रः सततं सत्पथे सथितः ॥ 27 ॥
दैवतद्विज सत्कर्ता सर्वातिथ्य कृतव्रतः ऋतुकालाभिगामी च नियतॊ नियताशनः ॥ 28 ॥
चौक्षश चौक्ष जनान्वेषी शेषान्न कृतभॊजनः वृथा मांसान्य अभुञ्जानः शूद्रॊ वैश्यत्वम ऋच्छति ॥ 29 ॥
ऋतवाग अनहंवादी निर्द्वंद्वः शम कॊविदः यजते नित्ययज्ञैश च सवाध्यायपरमः शुचिः ॥ 30 ॥
दान्तॊ बराह्मण सत्कर्ता सर्ववर्णबुभूषकः गृहस्थ वरतम आतिष्ठन दविकालकृतभॊजनः ॥ 31 ॥
शेषाशी विजिताहारॊ निष्कामॊ निरहं वदः अग्निहॊत्रम उपासंश च जुह्वानश च यथाविधि ॥ 32 ॥
सर्वातिथ्यम उपातिष्ठञ शेषान्न कृतभॊजनः तरेताग्निमन्त्रविहितॊ वैश्यॊ बह्वति वै यदि स वैश्यः कषत्रियकुले शुचौ महति जायते ॥ 33 ॥
स वैश्यः कषत्रियॊ जातॊ जन्मप्रभृति संस्कृतः उपनीतॊ वरतपरॊ दविजॊ भवति सत्कृतः ॥ 34 ॥
ददाति यजते यज्ञैः संस्कृतैर आप्तदक्षिणैः अधीते सवर्गम अन्विच्छंस तरेताग्निशरणः सदा ॥ 35 ॥
आर्तहस्तप्रदॊ नित्यं परजा धर्मेण पालयन सत्यः सत्यानि कुरुते नित्यं यः सुखदर्शनः ॥ 36 ॥
धर्मदण्डॊ न निर्दण्डॊ धर्मकार्यानुशासकः यन्त्रितः कार्यकरणे षड्भागकृतलक्षणः ॥ 37 ॥
गराम्यधर्मान न सेवेन सवच्छन्देनार्थ कॊविदः ऋतुकाले तु धर्मात्मा पत्नीं सेवेत नित्यदा ॥ 38 ॥
सर्वॊपवासी नियतः सवाध्यायपरमः शुचिः बहिष्कान्तरिते नित्यं शयानॊ ऽगनिगृहे सदा ॥ 39 ॥
सर्वातिथ्यं तरिवर्गस्य कुर्वाणः सुमनाः सदा शूद्राणां चान्न कामानां नित्यं सिद्धम इति बरुवन ॥ 40 ॥
सवार्थाद वा यदि वा कामान न किं चिद उपलक्षयेत पितृदेवातिथि कृते साधनं कुरुते च यः ॥ 41 ॥
सववेश्मनि यथान्यायम उपास्ते भैक्षम एव च तरिकालम अग्निहॊत्रं च जुह्वानॊ वै यथाविधि ॥ 42 ॥
गॊब्राह्मण हितार्थाय रणे चाभिमुखॊ हतः तरेताग्निमन्त्रपूतं वा समाविश्य दविजॊ भवेत ॥ 43 ॥
जञानविज्ञानसंपन्नः संस्कृतॊ वेदपारगः विप्रॊ भवति धर्मात्मा कषत्रियः सवेन कर्मणा ॥ 44 ॥
एतैः कर्मफलैर देवि नयून जातिकुलॊद्भवः शूद्रॊ ऽपय आगमसंपन्नॊ दविजॊ भवति संस्कृतः ॥ 45 ॥
बराह्मणॊ वाप्य असद्वृत्तः सर्वसंकरभॊजनः बराह्मण्यं पुण्यम उत्सृज्य शूद्रॊ भवति तादृशः ॥ 46 ॥
कर्म भिः शुचिभिर देवि शुद्धात्मा विजितेन्द्रियः शूद्रॊ ऽपि दविजवत सेव्य इति बरह्माब्रवीत सवयम ॥ 47 ॥
सवभावकर्म च शुभं यत्र शूद्रे ऽपि तिष्ठति विशुद्धः स दविजातिर वै विज्ञेय इति मे मतिः ॥ 48 ॥
न यॊनिर नापि संस्कारॊ न शरुतं न च संनतिः कारणानि दविजत्वस्य वृत्तम एव तु कारणम ॥ 49 ॥
सर्वॊ ऽयं बराह्मणॊ लॊके वृत्तेन तु विधीयते वृत्ते सथितश च सुश्रॊणिब्राह्मणत्वं निगच्छति ॥ 50 ॥
बराह्मः सवभावः कल्याणि समः सर्वत्र मे मतिः निर्गुणं निर्मलं बरह्म यत्र तिष्ठति स दविजः ॥ 51 ॥
एते यॊनिफला देवि सथानभागनिदर्शकाः सवयं च वरदेनॊक्ता बरह्मणा सृजता परजाः ॥ 52 ॥
बराह्मणॊ हि महत कषेत्रं लॊके चरति पादवत यत तत्र बीजं वपति सा कृषिः पारलौकिकी ॥ 53 ॥
मिताशिना सदा भाव्यं सत्पथालम्बिना सदा बराह्म मारम अतिक्रम्य वर्तितव्यं बुभूषता ॥ 54 ॥
संहिताध्यायिना भाव्यं गृहे वै गृहमेधिना नित्यं सवाध्याययुक्तेन दानाध्ययनजीविना ॥ 55 ॥
एवं भूतॊ हि यॊ विप्रः सततं सत्पथे सथितः आहिताग्निर अधीयानॊ बरह्मभूयाय कल्पते ॥ 56 ॥
बराह्मण्यम एव संप्राप्य रक्षितव्यं यतात्मभिः यॊनिप्रतिग्रहादानैः कर्मभिश च शुचिस्मिते ॥ 57 ॥
एतत ते सर्वम आख्यातं यथा शूद्रॊ भवेद दविजः बराह्मणॊ वा चयुतॊ धर्माद यथा शूद्रत्वम आप्नुते ॥ 58 ॥
अनुशासनपर्व · Anushasana Parva
अध्याय 131
Reach this point to mark the section finished.
Continue to अध्याय 132