धर्मDharmic Data

अनुशासनपर्व · Anushasana Parva

अध्याय 1

  1. [य] शमॊ बहुविधाकारः सूक्ष्म उक्तः पितामह न च मे हृदये शान्तिर अस्ति कृत्वेदम ईदृशम ॥ 1 ॥

  2. अस्मिन अर्थे बहुविधा शान्तिर उक्ता तवयानघ सवकृते का नु शान्तिः सयाच छमाद बहुविधाद अपि ॥ 2 ॥

  3. शराचित शरीरं हि तीव्रव्रणम उदीक्ष्य च शमं नॊपलभे वीर दुष्कृतान्य एव चिन्तयन ॥ 3 ॥

  4. रुधिरेणावसिक्ताङ्गं परस्रवन्तं यथाचलम तवां दृष्ट्वा पुरुषव्याघ्र सीदे वर्षास्व इवाम्बुजम ॥ 4 ॥

  5. अतः कष्टतरं किं नु मत्कृते यत पितामहः इमाम अवस्थां गमितः परत्यमित्रै रणाजिरे तथैवान्ये नृपतयः सह पुत्राः स बान्धवाः ॥ 5 ॥

  6. वयं हि धार्तराष्ट्राश च कालमन्युवशानुगाः कृत्वेदं निन्दितं कर्म पराप्स्यामः कां गतिं नृप ॥ 6 ॥

  7. अहं तव हय अन्तकरः सुहृद वधकरस तथा न शान्तिम अधिगच्छामि पश्यंस तवां दुःखितं कषितौ ॥ 7 ॥

  8. [ब] परतन्त्रं कथं हेतुम आत्मानम अनुपश्यसि कर्मण्य अस्मिन महाभाग सूक्ष्मं हय एतद अतीन्द्रियम ॥ 8 ॥

  9. अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम संवादं मृत्युगौतम्यॊः काललुब्धक पन्नगैः ॥ 9 ॥

  10. गौतमी नाम कौन्तेय सथविरा शम संयुता सर्पेण दष्टं सवं पुत्रम अपश्यद गतचेतनम ॥ 10 ॥

  11. अथ तं सनायु पाशेन बद्ध्वा सर्पम अमर्षितः लुब्धकॊ ऽरजुनकॊ नाम गौतम्याः समुपानयत ॥ 11 ॥

  12. तां चाब्रवीद अयं ते सपुत्रहा पन्नगाधमः बरूहि कषिप्रं महाभागे वध्यतां केन हेतुना ॥ 12 ॥

  13. अग्नौ परक्षिप्यताम एष चछिद्यतां खण्डशॊ ऽपि वा न हय अयं बालहा पापश चिरं जीवितुम अर्हति ॥ 13 ॥

  14. [गौतमी] विसृजैनम अबुद्धिस तवं न वध्यॊ ऽरजुनक तवया कॊ हय आत्मानं गुरुं कुर्यात पराप्तव्ये सति चिन्तयन ॥ 14 ॥

  15. पलवन्ते धर्मलघवॊ लॊके ऽमभसि यथा परलाः मज्जन्ति पापगुरवः शस्त्रं सकन्नम इवॊदके ॥ 15 ॥

  16. न चामृत्युर भविता वै हते ऽसमिन; कॊ वात्ययः सयाद अहते ऽसमिञ जनस्य अस्यॊत्सर्गे पराणयुक्तस्य जन्तॊर; मृत्यॊर लॊकं कॊ नु गच्छेद अनन्तम ॥ 16 ॥

  17. [लुब्धक] जानाम्य एवं नेह गुणाणुन जञाः; सर्वे नियुक्ता गुरवॊ वै भवन्ति सवस्थस्यैते तूपदेशा भवन्ति; तस्मात कषुद्रं सर्पम एनं हनिष्ये ॥ 17 ॥

  18. समीप्सन्तः कालयॊगं तयजन्ति; सद्यः शुचं तव अर्थविदस तयजन्ति शरेयः कषयः शॊचतां नित्यशॊ हि; तस्मात तयाज्यं जहि शॊकं हते ऽसमिन ॥ 18 ॥

  19. [ग] न चैवार्तिर विद्यते ऽसमद्विधानां; धर्मारामः सततं सज्जनॊ हि नित्यायस्तॊ बाल जनॊ न चास्ति; धर्मॊ हय एष परभवाम्य अस्य नाहम ॥ 19 ॥

  20. न बराह्मणानां कॊपॊ ऽसति कुतः कॊपाच च यातना मार्दवात कषम्यतां साधॊ मुच्यताम एष पन्नगः ॥ 20 ॥

  21. [ल] हत्वा लाभः शरेय एवाव्ययं सयात; सद्यॊ लाभॊ बलवद्भिः परशस्तः कालाल लाभॊ यस तु सद्यॊ भवेत; हते शरेयः कुत्सिते तवेदृशे सयात ॥ 21 ॥

  22. [ग] कार्थ पराप्तिर गृह्य शत्रुं निहत्य; का वा शान्तिः पराप्य शत्रुं नम उक्त्वा कस्मात सौम्य भुजगे न कषमेयं; मॊक्षं वा किं कारणं नास्य कुर्याम ॥ 22 ॥

  23. [ल] अस्माद एकस्माद बहवॊ रक्षितव्या; नैकॊ बहुभ्यॊ गौतमि रक्षितव्यः कृतागसं धर्मविदस तयजन्ति; सरीसृपं पापम इमं जहि तवम ॥ 23 ॥

  24. [ज] नास्मिन हते पन्नगे पुत्रकॊ मे; संप्राप्स्यते लुब्धक जीवितं वै गुणं चान्यं नास्य वधे परपश्ये; तस्मात सर्पं लुब्धक मुञ्च जीवम ॥ 24 ॥

  25. [ल] वृत्रं हत्वा देवराट शरेष्ठ भाग्भाग वै; यज्ञं हत्वा भागम अवाप चैव शूली देवॊ देव वृत्तं कुरु तवं; कषिप्रं सर्पं जहि मा भूद विशङ्का ॥ 25 ॥

  26. [भ] असकृत परॊच्यमानापि गौतमी भुजगं परति लुब्धकेन महाभागा पापे नैवाकरॊन मतिम ॥ 26 ॥

  27. ईषद उच्छ्वसमानस तु कृच्छ्रात संस्तभ्य पन्नगः उत्ससर्ज गिरं मन्दां मानुषीं पाशपीडितः ॥ 27 ॥

  28. कॊ नव अर्जुनक दॊषॊ ऽतर विद्यते मम बालिश अस्वतन्त्रं हि मां मृत्युर विवशं यद अचूचुदत ॥ 28 ॥

  29. तस्यायं वचनाद दष्टॊ न कॊपेन न काम्यया तस्य तक किल्बिषं लुब्ध विद्यते यदि किल्बिषम ॥ 29 ॥

  30. [ल] यद्य अन्यवशगेनेदं कृतं ते पन्नगाशुभम कारणं वै तवम अप्य अत्र तस्मात तवम अपि किल्बिषी ॥ 30 ॥

  31. मृत पात्रस्य करियायां हि दण्डचक्रादयॊ यथा कारणत्वे परकल्प्यन्ते तथा तवम अपि पन्नग ॥ 31 ॥

  32. किल्बिषी चापि मे वध्यः किल्बिषी चासि पन्नग आत्मानं कारणं हय अत्र तवम आख्यासि भुजंगम ॥ 32 ॥

  33. [सर्प] सर्व एते हय अस्ववशा दण्डचक्रादयॊ यथा तथाहम अपि तस्मान मे नैष हेतुर मतस तव ॥ 33 ॥

  34. अथ वा मतम एतत ते ते ऽपय अन्यॊन्यप्रयॊजकाः कार्यकारण संदेहॊ भवत्य अन्यॊन्यचॊदनात ॥ 34 ॥

  35. एवं सति न दॊषॊ मे नास्मि वध्यॊ न किल्बिषी किल्बिषं समवाये सयान मन्यसे यदि किल्बिषम ॥ 35 ॥

  36. [ल] कारणं यदि न सयाद वै न कर्ता सयास तवम अप्य उत विनाशे कारणं तवं च तस्माद वध्यॊ ऽसि मे मतः ॥ 36 ॥

  37. असत्य अपि कृते कार्ये नेह पन्नगलिप्यते तस्मान नात्रैव हेतुः सयाद वध्यः किं बहु भाषसे ॥ 37 ॥

  38. [सर्प] कार्याभावे करिया न सयात सत्य असत्य अपि कारणे तस्मात तवम अस्मिन हेतौ मे वाच्यॊ हेतुर विशेषतः ॥ 38 ॥

  39. यद्य अहं कारणत्वेन मतॊ लुब्धक तत्त्वतः अन्यः परयॊगे सयाद अत्र किल्बिषी जन्तु नाशने ॥ 39 ॥

  40. [ल] वध्यस तवं मम दुर्बुद्धे बाल घाती नृशंसकृत भाषसे किं बहु पुनर वध्यः सन पन्नगाधम ॥ 40 ॥

  41. [सर्प] यथा हवींषि जुह्वाना मखे वै लुब्धकर्त्विजः न फलं पराप्नुवन्त्य अत्र परलॊके तथा हय अहम ॥ 41 ॥

  42. [भ] तथा बरुवति तस्मिंस तु पन्नगे मृत्युचॊदिते आजगाम ततॊ मृत्युः पन्नगं चाब्रवीद इदम ॥ 42 ॥

  43. कालेनाहं परणुदितः पन्नगत्वाम अचूचुदम विनाशहेतुर नास्य तवम अहं वा पराणिनः शिशॊः ॥ 43 ॥

  44. यथा वायुर जलधरान विकर्षति ततस ततः तद्वज जलदवत सर्पकालस्याहं वशानुगः ॥ 44 ॥

  45. सात्त्विका राजसाश चैव तामसा ये च के चन भावाः कालात्मकाः सर्वे परवर्तन्ते हि जन्तुषु ॥ 45 ॥

  46. जङ्गमाः सथावराश चैव दिवि वा यदि वा भुवि सर्वे कालात्मकाः सर्पकालात्मकम इदं जगत ॥ 46 ॥

  47. परवृत्तयश च या लॊके तथैव च निवृत्तयः तासां विकृतयॊ याश च सर्वं कालात्मकं समृतम ॥ 47 ॥

  48. आदित्यश चन्द्रमा विष्णुर आपॊ वायुः शतक्रतुः अग्निः खं पृथिवी मित्र ओषध्यॊ वसवस तथा ॥ 48 ॥

  49. सरितः सगराश चैव भावाभावौ च पन्नग सर्वे कालेन सृज्यन्ते हरियन्ते च तथा पुनः ॥ 49 ॥

  50. एवं जञात्वा कथं मां तवं स दॊषं सर्पमन्यसे अथ चैवं गते दॊषॊ मयि तवम अपि दॊषवान ॥ 50 ॥

  51. [सर्प] निर्दॊषं दॊषवन्तं वा न तवा मृत्यॊर बरवीम्य अहम तवयाहं चॊदित इति बरवीम्य एतावद एव तु ॥ 51 ॥

  52. यदि काले तु दॊषॊ ऽसति यदि तत्रापि नेष्यते दॊषॊ नैव परीक्ष्यॊ मे न हय अत्राधिकृता वयम ॥ 52 ॥

  53. निर्मॊक्षस तव अस्य दॊषस्य मया कार्यॊ यथातथा मृत्यॊ विदॊषः सयाम एव यथा तन मे परयॊजनम ॥ 53 ॥

  54. [भ] सर्पॊ ऽथार्जुनकं पराह शरुतं ते मृत्युभाषितम नानागसं मां पाशेन संतापयितुम अर्हसि ॥ 54 ॥

  55. [ल] मृत्यॊः शरुतं मे वचनं तव चैव भुजंगम नैव तावद विदॊषत्वं भवति तवयि पन्नग ॥ 55 ॥

  56. मृत्युस तवं चैव हेतुर हि जन्तॊर अस्य विनाशने उभयं कारणं मन्ये न कारणम अकारणम ॥ 56 ॥

  57. धिन मृत्युं च दुरात्मानं करूरं दुःखकरं सताम सवां चैवाहं वधिष्यामि पापं पापस्य कारणम ॥ 57 ॥

  58. [मृत्यु] विवशौ कालवशगाव आवां तद दिष्ट कारिणौ नावां दॊषेण गन्तव्यौ यदि सम्यक परपश्यसि ॥ 58 ॥

  59. [ल] युवाम उभौ कालवशौ यदि वै मृत्युपन्नगौ हर्षक्रॊधौ कथं सयाताम एतद इच्छामि वेदितुम ॥ 59 ॥

  60. [मृत्यु] याः काश चिद इह चेष्टाः सयुः सर्वाः कालप्रचॊदिताः पूर्वम एवैतद उक्तं हि मया लुब्धक कालतः ॥ 60 ॥

  61. तस्माद उभौ कालवशाव आवां तद दिष्ट कारिणौ नावां दॊषेण गन्तव्यौ तवया लुब्धक कर्हि चित ॥ 61 ॥

  62. [भ] अथॊपगम्य कालस तु तस्मिन धर्मार्थसंशये अब्रवीत पन्नगं मृत्युं लुब्धम अर्जुनकं च तम ॥ 62 ॥

  63. [काल] नैवाहं नाप्य अयं मृत्युर नायं लुब्धक पन्नगः किल्बिषी जन्तु मरणे न वयं हि परयॊजकाः ॥ 63 ॥

  64. अकरॊद यद अयं कर्म तन नॊ ऽरजुनक चॊदकम परणाश हेतुर नान्यॊ ऽसय वध्यते ऽयं सवकर्मणा ॥ 64 ॥

  65. यद अनेन कृतं कर्म तेनायं निधनं गतः विनाशहेतुः कर्मास्य सर्वे कर्म वशा वयम ॥ 65 ॥

  66. कर्म दायादवाँल लॊकः कर्म संबन्ध लक्षणः कर्माणि चॊदयन्तीह यथान्यायं तथा वयम ॥ 66 ॥

  67. यथा मृत पिण्डतः कर्ता कुरुते यद यद इच्छति एवम आत्मकृतं कर्म मानवः परतिपद्यते ॥ 67 ॥

  68. यथा छायातपौ नित्यं सुसंबद्धौ निरन्तरम तथा कर्म च कर्ता च संबद्धाव आत्मकर्मभिः ॥ 68 ॥

  69. एवं नाहं न वै मृत्युर न सर्पॊ न तथा भवान न चेयं बराह्मणी वृद्धा शिशुर एवात्र कारणम ॥ 69 ॥

  70. तस्मिंस तथा बरुवाणे तु बराह्मणी गौतमी नृप सवकर्म परत्ययाँल लॊकान मत्वार्जुनकम अब्रवीत ॥ 70 ॥

  71. नैव कालॊ न भुजगॊ न मृत्युर इह कारणम सवकर्मभिर अयं बालः कालेन निधनं गतः ॥ 71 ॥

  72. मया च तत कृतं कर्म येनायं मे मृतः सुतः यातु कालस तथा मृत्युर मुञ्चार्जुनक पन्नगम ॥ 72 ॥

  73. [भ] ततॊ यथागतं जग्मुर मृत्युः कालॊ ऽथ पन्नगः अभूद विरॊषॊ ऽरजुनकॊ विशॊका चैव गौतमी ॥ 73 ॥

  74. एतच छरुत्वा शमं गच्छ मा भूश चिन्तापरॊ नृप सवकर्म परत्ययाँल लॊकांस तरीन विद्धि मनुजर्षभ ॥ 74 ॥

  75. न तु तवया कृतं पार्थ नापि दुर्यॊधनेन वै कालेन तत कृतं विद्धि विहिता येन पार्थिवाः ॥ 75 ॥

  76. [व] इत्य एतद वचनं शरुत्वा बभूव विगतज्वरः युधिष्ठिरॊ महातेजाः पप्रच्छेदं च धर्मवित ॥ 76 ॥

Reach this point to mark the section finished.

Continue to अध्याय 2

Previous: अध्याय 353