कालवर्षी च पर्जन्यॊ धर्मचारी च पार्थिवः संपद यदैषा भवति सा बिभर्ति सुखं परजाः ॥ 1 ॥
यॊ न जानाति निर्हन्तुं वस्त्राणां रजकॊ मलम रक्तानि वा शॊधयितुं यथा नास्ति तथैव सः ॥ 2 ॥
एवम एव दविजेन्द्राणां कषत्रियाणां विशाम अपि शूद्राश चतुर्णां वर्णानां नाना कर्मस्व अवस्थिताः ॥ 3 ॥
कर्म शूद्रे कृषिर वैश्ये दण्डनीतिश च राजनि बरह्मचर्यं तपॊ मन्त्राः सत्यं चापि दविजातिषु ॥ 4 ॥
तेषां यः कषत्रियॊ वेद वस्त्राणाम इव शॊधनम शीलदॊषान विनिर्हन्तुं स पिता स परजापतिः ॥ 5 ॥
कृतं तरेता दवापरश च कलिश च भरतर्षभ राजवृत्तानि सर्वाणि राजैव युगम उच्यते ॥ 6 ॥
चातुर्वर्ण्यं तथा वेदाश चातुराश्रम्यम एव च सर्वं परमुह्यते हय एतद यदा राजा परमाद्यति ॥ 7 ॥
राजैव कर्ता भूतानां राजैव च विनाशकः धर्मात्मा यः स कर्ता सयाद अधर्मात्मा विनाशकः ॥ 8 ॥
राज्ञॊ भार्याश च पुत्राश च बान्धवाः सुहृदस तथा समेत्य सर्वे शॊचन्ति यदा राजा परमाद्यति ॥ 9 ॥
हस्तिनॊ ऽशवाश च गावश चाप्य उष्ट्राश्वतर गर्दभाः अधर्मवृत्ते नृपतौ सर्वे सीदन्ति पार्थिव ॥ 10 ॥
दुर बलार्थं बलं सृष्टं धात्रा मान्धातर उच्यते अबलं तन महद भूतं यस्मिन सर्वं परतिष्ठितम ॥ 11 ॥
यच च भूतं स भजते भूता ये च तद अन्वयाः अधर्मस्थे हि नृपतौ सर्वे सीदन्ति पार्थिव ॥ 12 ॥
दुर बलस्य हि यच चक्षुर मुनेर आशीविषस्य च अविषह्य तमं मन्ये मा सम दुर बलम आसदः ॥ 13 ॥
दुर बलांस तात बुध्येथा नित्यम एवाविमानितान मा तवां दुर बलचक्षूंषि परदहेयुः स बान्धवम ॥ 14 ॥
न हि दुर बलदग्धस्य कुले किं चित पररॊहति आमूलं निर्दहत्य एव मा सम दुर बलम आसदः ॥ 15 ॥
अबलं वै बलाच छरेयॊ यच चाति बलवद बलम बलस्याबल दग्धस्य न किं चिद अवशिष्यते ॥ 16 ॥
विमानितॊ हतॊत्क्रुष्टस तरातारं चेन न विन्दति अमानुष कृतस तत्र दण्डॊ हन्ति नराधिपम ॥ 17 ॥
मा सम तात बले सथेया बाधिष्ठा मापि दुर बलम मा तवा दुर बलचक्षूंषि धक्ष्यन्त्य अग्निर इवाश्रयम ॥ 18 ॥
यानि मिथ्याभिशस्तानां पतन्त्य अश्रूणि रॊदताम तानि पुत्रान पशून घनन्ति तेषां मिथ्याभिशासताम ॥ 19 ॥
यदि नात्मनि पुत्रेषु न चेत पौत्रेषु नप्तृषु न हि पापं कृतं कर्म सद्यः फलति गौर इव ॥ 20 ॥
यत्राबलॊ वध्यमानस तरातारं नाधिगच्छति महान दैवकृतस तत्र दण्डः पतति दारुणः ॥ 21 ॥
युक्ता यदा जानपदा भिक्षन्ते बराह्मणा इव अभीक्ष्णं भिक्षुदॊषेण राजानं घनन्ति तादृशाः ॥ 22 ॥
राज्ञॊ यदा जनपदे बहवॊ राजपूरुषाः अनयेनॊपवर्तन्ते तद राज्ञः किल्बिषं महत ॥ 23 ॥
यदा युक्ता नयन्त्य अर्थान कामाद अर्थवशेन वा कृपणं याचमानानां तद राज्ञॊ वैशसं महत ॥ 24 ॥
महावृक्षॊ जायते वर्धते च; तं चैव भूतानि समाश्रयन्ति यदा वृक्षश छिद्यते दह्यते वा; तदाश्रया अनिकेता भवन्ति ॥ 25 ॥
यदा राष्ट्रे धर्मम अग्र्यं चरन्ति; संस्कारं वा राजगुणं बरुवाणाः तैर एवाधर्मश चरितॊ धर्ममॊहात; तूर्णं जह्यात सुकृतं दुष्कृतं च ॥ 26 ॥
यत्र पापा जयायमानाश चरन्ति; सतां कलिर विन्दति तत्र राज्ञः यदा राजा शास्ति नरान नशिष्यान; न तद राज्ञ्य वर्धते भूमिपाल ॥ 27 ॥
यश चामात्यं मानयित्वा यथार्हं; मन्त्रे च युद्धे च नृपॊ नियुज्ञ्यात परवर्धते तस्य राष्ट्रं नृपस्य; भुङ्क्ते महीं चाप्य अखिलां चिराय ॥ 28 ॥
अत्रापि सुकृतं कर्म वाचं चैव सुभाषिताम समीक्ष्य पूजयन राजा धर्मं पराप्नॊत्य अनुत्तमम ॥ 29 ॥
संविभज्य यदा भुङ्क्ते न चान्यान अवमन्यते निहन्ति बलिनं दृप्तं स राज्ञॊ धर्म उच्यते ॥ 30 ॥
तरायते हि यदा सर्वं वाचा कायेन कर्मणा पुत्रस्यापि न मृष्येच च स राज्ञॊ धर्म उच्यते ॥ 31 ॥
यदा शारणिकान राजा पुत्र वत परिरक्षति भिनत्ति न च मर्यादां स राज्ञॊ धर्म उच्यते ॥ 32 ॥
यदाप्त दक्षिणैर यज्ञैर यजते शरद्धयान्वितः कामद्वेषाव अनादृत्य स राज्ञॊ धर्म उच्यते ॥ 33 ॥
कृपणानाथ वृद्धानां यदाश्रु वयपमार्ष्टि वै हर्षं संजनयन नॄणां स राज्ञॊ धर्म उच्यते ॥ 34 ॥
विवर्धयति मित्राणि तथारींश चापकर्षति संपूजयति साधूंश च स राज्ञॊ धर्म उच्यते ॥ 35 ॥
सत्यं पालयति पराप्त्या नित्यं भूमिं परयच्छति पूजयत्य अतिथीन भृत्यान स राज्ञॊ धर्म उच्यते ॥ 36 ॥
निग्रहानुग्रहौ चॊभौ यत्र सयातां परतिष्ठितौ अस्मिँल लॊके परे चैव राजा तत पराप्नुते फलम ॥ 37 ॥
यमॊ राजा धार्मिकाणां मान्धातः परमेश्वरः संयच्छन भवति पराणान न संयच्छंस तु पापकः ॥ 38 ॥
ऋत्विक पुरॊहिताचार्यान सत्कृत्यानवमन्य च यदा सम्यक परगृह्णाति स राज्ञॊ धर्म उच्यते ॥ 39 ॥
यमॊ यच्छति भूतानि सर्वाण्य एवाविशेषतः तस्य राज्ञानुकर्तव्यं यन्तव्या विधिवत परजाः ॥ 40 ॥
सहस्राक्षेण राजा हि सर्व एवॊपमीयते स पश्यति हि यं धर्मं स धर्मः पुरुषर्षभ ॥ 41 ॥
अप्रमादेन शिक्षेथाः कषमां बुद्धिं धृतिं मतिम भूतानां सत्त्वजिज्ञासां साध्व असाधु च सर्वदा ॥ 42 ॥
संग्रहः सर्वभूतानां दानं च मधुरा च वाक पौरजानपदाश चैव गॊप्तव्याः सवा यथा परजाः ॥ 43 ॥
न जात्व अदक्षॊ नृपतिः परजाः शक्नॊति रक्षितुम भरॊ हि सुमहांस तात राज्यं नाम सुदुष्करम ॥ 44 ॥
तद दण्डविन नृपः पराज्ञः शूरः शक्नॊति रक्षितुम न हि शक्यम अदण्डेन कलीबेनाबुद्धिनापि वा ॥ 45 ॥
अभिरूपैः कुले जातैर दक्षैर भक्तैर बहुश्रुतैः सर्वा बुद्धीः परीक्षेथास तापसाश्रमिणाम अपि ॥ 46 ॥
ततस तवं सर्वभूतानां धर्मं वेत्स्यसि वै परम सवदेशे परदेशे वा न ते धर्मॊ विनश्यति ॥ 47 ॥
धर्मश चार्थश च कामश च धर्म एवॊत्तरॊ भवेत अस्मिँल लॊके परे चैव धर्मवित सुखम एधते ॥ 48 ॥
तयजन्ति दारान पराणांश च मनुष्याः परतिपूजिताः संग्रहश चैव भूतानां दानं च मधुरा च वाक ॥ 49 ॥
अप्रमादश च शौचं च तात भूतिकरं महत एतेभ्यश चैव मान्धातः सततं मा परमादिथाः ॥ 50 ॥
अप्रमत्तॊ भवेद राजा छिद्रदर्शी परात्मनॊः नास्य छिद्रं परः पश्येच छिद्रेषु परम अन्वियात ॥ 51 ॥
एतद वृत्तं वासवस्य यमस्य वरुणस्य च राजर्षीणां च सर्वेषां तत तवम अप्य अनुपालय ॥ 52 ॥
तत कुरुष्व महाराज वृत्तं राजर्षिसेवितम आतिष्ठ दिव्यं पन्थानम अह्नाय भरतर्षभ ॥ 53 ॥
धर्मवृत्तं हि राजानं परेत्य चेह च भारत देवर्षिपितृगन्धर्वाः कीर्तयन्त्य अमितौजसः ॥ 54 ॥
स एवम उक्तॊ मान्धाता तेनॊतथ्येन भारत कृतवान अविशङ्कस तद एकः पराप च मेदिनीम ॥ 55 ॥
भवान अपि तथा सम्यङ मान्धातेव महीपतिः धर्मं कृत्वा महीं रक्षन सवर्गे सथानम अवाप्स्यसि ॥ 56 ॥
शान्तिपर्व · Shanti Parva
अध्याय 92
Reach this point to mark the section finished.
Continue to अध्याय 93