राष्ट्रगुप्तिं च मे राजन राष्ट्रस्यैव च संग्रहम सम्यग जिज्ञासमानाय परब्रूहि भरतर्षभ ॥ 1 ॥
राष्ट्रगुप्तिं च ते सम्यग राष्ट्रस्यैव च संग्रहम हन्त सर्वं परवक्ष्यामि तत्त्वम एकमनाः शृणु ॥ 2 ॥
गरामस्याधिपतिः कार्यॊ दश गराम्यस तथापरः दविगुणायाः शतस्यैवं सहस्रस्य च कारयेत ॥ 3 ॥
गरामे यान गरामदॊषांश च गरामिकः परिपालयेत तान बरूयाद दश पायासौ स तु विंशतिपाय वै ॥ 4 ॥
सॊ ऽपि विंशत्यधिपतिर वृत्तं जानपदे जने गरामाणां शतपालाय सर्वम एव निवेदयेत ॥ 5 ॥
यानि गरमीण भॊज्यानि गरामिकस तान्य उपाश्नुयात दश पस तेन भर्तव्यस तेनापि दविगुणाधिपः ॥ 6 ॥
गरामं गरामशताध्यक्षॊ भॊक्तुम अर्हति सत्कृतः महान्तं भरतश्रेष्ठ सुस्फीत जनसंकुलम तत्र हय अनेकम आयत्तं राज्ञॊ भवति भारत ॥ 7 ॥
शाखा नगरम अर्हस तु सहस्रपतिर उत्तमम धान्यहैरण्यभॊगेन भॊक्तुं राष्ट्रिय उद्यतः ॥ 8 ॥
तथा यद गरामकृत्यं सयाद गरामिकृत्यं च ते सवयम धर्मज्ञः सचिवः कश चित तत परपश्येद अतन्द्रितः ॥ 9 ॥
नगरे नगरे च सयाद एकः सर्वार्थचिन्तकः उच्चैः सथाने घॊररूपॊ नक्षत्राणाम इव गरहः भवेत स तान परिक्रामेत सर्वान एव सदा सवयम ॥ 10 ॥
विक्रयं करयम अध्वानं भक्तं च स परिव्ययम यॊगक्षेमं च संप्रेक्ष्य वणिजः कारयेत करान ॥ 11 ॥
उत्पत्तिं दानवृत्तिं च शिल्पं संप्रेक्ष्य चासकृत शिल्पप्रतिकरान एव शिल्पिनः परति कारयेत ॥ 12 ॥
उच्चावचकरा नयाय्याः पूर्वराज्ञां युधिष्ठिर यथा यथा न हीयेरंस तथा कुर्यान महीपतिः ॥ 13 ॥
फलं कर्म च संप्रेक्ष्य ततः सर्वं परकल्पयेत फलं कर्म च निर्हेतु न कश चित संप्रवर्तयेत ॥ 14 ॥
यथा राजा च कर्ता च सयातां कर्मणि भागिनौ समवेक्ष्य तथा राज्ञा परणेयाः सततं कराः ॥ 15 ॥
नॊच्छिन्द्याद आत्मनॊ मूलं परेषां वापि तृष्णया ईहा दवाराणि संरुध्य राजा संप्रीति दर्शनः ॥ 16 ॥
परद्विषन्ति परिख्यातं राजानम अति खादनम परद्विष्टस्य कुतः शरेयः संप्रियॊ लभते परियम ॥ 17 ॥
वत्सौपम्येन दॊग्धव्यं राष्ट्रम अक्षीण बुद्धिना भृतॊ वत्सॊ जातबलः पीडां सहति भारत ॥ 18 ॥
न कर्म कुरुते वत्सॊ भृशं दुग्धॊ युधिष्ठिर राष्ट्रम अप्य अतिदुग्धं हि न कर्म कुरुते महत ॥ 19 ॥
यॊ राष्ट्रम अनुगृह्णाति परिगृह्य सवयं नृपः संजातम उपजीवन स लभते सुमहत फलम ॥ 20 ॥
आपद अर्थं हि निचयान राजान इह चिन्वते राष्ट्रं च कॊशभूतं सयात कॊशॊ वेश्म गतस तथा ॥ 21 ॥
पौरजानपदान सर्वान संश्रितॊपाश्रितांस तथा यथाशक्त्य अनुकम्पेत सर्वान अभ्यन्तरान अपि ॥ 22 ॥
बाह्यं जनं भेदयित्वा भॊक्तव्यॊ मध्यमः सुखम एवं न संप्रकुप्यन्ते जनाः सुखितदुःखिताः ॥ 23 ॥
पराग एव तु करादानम अनुभाष्य पुनः पुनः संनिपत्य सवविषये भयं राष्ट्रे परदर्शयेत ॥ 24 ॥
इयम आपत समुत्पन्ना परचक्रभयं महत अपि नान्ताय कल्पेत वेणॊर इव फलागमः ॥ 25 ॥
अरयॊ मे समुत्थाय बहुभिर दस्युभिः सह इदम आत्मवधायैव राष्ट्रम इच्छन्ति बाधितुम ॥ 26 ॥
अस्याम आपदि घॊरायां संप्राप्ते दारुणे भये परित्राणाय भवतां परार्थयिष्ये धनानि वः ॥ 27 ॥
परतिदास्ये च भवतां सर्वं चाहं भयक्षये नारयः परतिदास्यन्ति यद धरेयुर बलाद इतः ॥ 28 ॥
कलत्रम आदितः कृत्वा नश्येत सवं सवयम एव हि अपि चेत पुत्रदारार्थम अर्थसंचय इष्यते ॥ 29 ॥
नन्दामि वः परभावेन पुत्राणाम इव चॊदये यथाशक्त्य अनुगृह्णामि राष्ट्रस्यापीडया च वः ॥ 30 ॥
आपत्स्व एव च बॊढव्यं भवद्भिः सद गवैर इव न वः परिय तरं कार्यं धनं कस्यां चिद आपदि ॥ 31 ॥
इति वाचा मधुरया शलक्ष्णया सॊपचारया सवरश्मीन अभ्यवसृजेद युगम आदाय कालवित ॥ 32 ॥
परचारं भृत्यभरणं वययं गॊग्राम तॊ भयम यॊगक्षेमं च संप्रेक्ष्य गॊमिनः कारयेत करान ॥ 33 ॥
उपेक्षिता हि नश्येयुर गॊमिनॊ ऽरण्यवासिनः तस्मात तेषु विशेषेण मृदुपूर्वं समाचरेत ॥ 34 ॥
सान्त्वनं रक्षणं दानम अवस्था चाप्य अभीक्ष्णशः गॊमिनां पार्थ कर्तव्यं संविभागाः परियाणि च ॥ 35 ॥
अजस्रम उपयॊक्तव्यं फलं गॊमिषु सर्वतः परभावयति राष्ट्रं च वयवहारं कृषिं तथा ॥ 36 ॥
तस्माद गॊमिषु यत्नेन परीतिं कुर्याद विचक्षणः दयावान अप्रमत्तश च करान संप्रणयन मृदून ॥ 37 ॥
सर्वत्र कषेमचरणं सुलभं तात गॊमिभिः न हय अतः सदृशं किं चिद धनम अस्ति युधिष्ठिर ॥ 38 ॥
शान्तिपर्व · Shanti Parva
अध्याय 88
Reach this point to mark the section finished.
Continue to अध्याय 89