[जनमेजय] कथं स भगवान देवॊ यज्ञेष्व अग्रहरः परभुः यज्ञधारी च सततं वेदवेदाङ्गवित तथा ॥ 1 ॥
निवृत्तं चास्थितॊ धर्मं कषेमी भागवत परियः परवृत्ति धर्मान विदधे स एव भगवान परभुः ॥ 2 ॥
कथं परवृत्ति धर्मेषु भागार्हा देवताः कृताः कथं निवृत्ति धर्माश च कृता वयावृत्तबुद्धयः ॥ 3 ॥
एतं नः संशयं विप्र छिन्धि गुह्यं सनातनम तवया नारायण कथा शरुता वै धर्मसंहिता ॥ 4 ॥
इमे सब्रह्मका लॊकाः ससुरासुरमानवाः करियास्व अभ्युदयॊक्तासु सक्ता दृश्यन्ति सर्वशः मॊक्षश चॊक्तस तवया बरह्मन निर्वानं परमं सुखम ॥ 5 ॥
ये च मुक्ता भवन्तीह पुण्यपापविवर्जिताः ते सहस्रार्चिषं देवं परविशन्तीति शुश्रुमः ॥ 6 ॥
अहॊ हि दुरनुष्ठेयॊ मॊक्षधर्मः सनातनः यं हित्वा देवताः सर्वा हव्यकव्य भुजॊ ऽभवन ॥ 7 ॥
किं नु बरह्मा च रुद्रश च शक्रश च बलभित परभुः सूर्यस ताराधिपॊ वायुर अग्निर वरुण एव च आकाशं जगती चैव ये च शेषा दिवौकसः ॥ 8 ॥
परलयं न विजानन्ति आत्मनः परिनिर्मितम ततस तेनास्थिता मार्गं धरुवम अक्षयम अव्ययम ॥ 9 ॥
समृत्वा कालपरीमाणं परवृत्तिं ये समास्थिताः दॊषः कालपरीमाणे महान एष करियावताम ॥ 10 ॥
एतन मे संशयं विप्र हृदि शल्यम इवार्पितम छिन्धीतिहास कथनात परं कौतूहलं हि मे ॥ 11 ॥
कथं भागहराः परॊक्ता देवताः करतुषु दविज किमर्थं चाध्वरे बरह्मन्न इज्यन्ते तरिदिवौकसः ॥ 12 ॥
ये च भागं परगृह्णन्ति यज्ञेषु दविजसत्तम ते यजन्तॊ महायज्ञैः कस्य भागं ददन्ति वै ॥ 13 ॥
[वैषम्पायन] अहॊ गूढतमः परश्नस तवया पृष्टॊ जनेश्वर नातप्त तपसा हय एष नावेद विदुषा तथा नापुराणविदा चापि शक्यॊ वयाहर्तुम अञ्जसा ॥ 14 ॥
हन्त ते कथयिष्यामि यन मे पृष्ठः पुरा गुरुः कृष्णद्वैपायनॊ वयासॊ वेद वयासॊ महान ऋषिः ॥ 15 ॥
सुमन्तुर जैमिनिश चैव पैलश च सुदृध वरतः अहं चतुर्थः शिष्यॊ वै पञ्चमश च शुकः समृतः ॥ 16 ॥
एतान समागतान सर्वान पञ्च शिष्यान दमान्वितान शौचाचार समायुक्ताञ जितक्रॊधाञ जितेन्द्रियान ॥ 17 ॥
वेदान अध्यापयाम आस महाभारत पञ्चमान मेरौ गिरिवरे रम्ये सिद्धचारणसेविते ॥ 18 ॥
तेषाम अभ्यस्यतां वेदान कदा चित संशयॊ ऽभवत एष वै यस तवया पृष्टस तेन तेषां परकीर्तितः ततः शरुतॊ मया चापि तवाख्येयॊ ऽदय भारत ॥ 19 ॥
शिष्याणां वचनं शरुत्वा सर्वाज्ञान तमॊनुदः पराशर सुतः शरीमान वयासॊ वाक्यम उवाच ह ॥ 20 ॥
मया हि सुमहत तप्तं तपः परमदारुणम भूतं भव्यं भविष्यच च जानीयाम इति सत्तमाः ॥ 21 ॥
तस्य मे तप्ततपसॊ निगृहीतेन्द्रियस्य च नारायण परसादेन कषीरॊदस्यानुकूलतः ॥ 22 ॥
तरैकालिकम इदं जञानं परादुर्भूतं यथेप्सितम तच छृणुध्वं यथा जञानं वक्ष्ये संशयम उत्तमम यथावृत्तं हि कल्पादौ दृष्ठं मे जञानचक्षुषा ॥ 23 ॥
परमात्मेति यं पराहुः सांख्ययॊगविदॊ जनाः महापुरुष संज्ञां स लभते सवेन कर्मणा ॥ 24 ॥
तस्मात परसूतम अव्यक्तं परधानं तद विदुर बुधाः अव्यक्ताद वयक्तम उत्पन्नं लॊकसृष्ट्य अर्थम ईश्वरात ॥ 25 ॥
अनिरुद्धॊ हि लॊकेषु महान आत्मेति कथ्यते यॊ ऽसौ वयक्तत्वम आपन्नॊ निर्ममे च पितामहम सॊ ऽहंकार इति परॊक्तः सर्वतेजॊमयॊ हि सः ॥ 26 ॥
पृथिवी वायुर आकाशम आपॊ जयॊतिश च पञ्चमम अहंकारप्रसूतानि महाभूतानि भारत ॥ 27 ॥
महाभूतानि सृष्ट्वाथ तद गुणान निर्ममे पुनः भूतेभ्यश चैव निष्पन्ना मूर्तिमन्तॊ ऽसतताञ शृणु ॥ 28 ॥
मरीचिर अङ्गिराश चात्रिः पुलस्त्यः पुलहः करतुः वसिष्ठश च महात्मा वै मनुः सवायम्भुवस तथा जञेयाः परकृतयॊ ऽसतौ ता यासु लॊकाः परतिष्ठिताः ॥ 29 ॥
वेदान वेदाङ्गसंयुक्तान यज्ञान यज्ञाङ्गसंयुतान निर्ममे लॊकसिद्ध्यर्थं बरह्मा लॊकपितामहः अस्ताभ्यः परकृतिभ्यश च जातं विश्वम इदं जगत ॥ 30 ॥
रुद्रॊ रॊषात्मकॊ जातॊ दशान्यान सॊ ऽसृजत सवयम एकादशैते रुद्रास तु विकाराः पुरुषाः समृताः ॥ 31 ॥
ते रुद्राः परकृतिश चैव सर्वे चैव सुरर्षयः उत्पन्ना लॊकसिद्ध्यर्थं बरह्माणं समुपस्थिताः ॥ 32 ॥
वयं हि सृष्टा भगवंस तवया वै परभविष्णुना येन यस्मिन्न अधीकारे वर्तितव्यं पितामह ॥ 33 ॥
यॊ ऽसौ तवया विनिर्दिष्टॊ अधिकारॊ ऽरथचिन्तकः परिपाल्यः कथं तेन सॊ ऽधिकारॊ ऽधिकारिणा ॥ 34 ॥
परदिशस्व बलं तस्य यॊ ऽधिकारार्थ चिन्तकः एवम उक्तॊ महादेवॊ देवांस तान इदम अब्रवीत ॥ 35 ॥
साध्व अहं जञापितॊ देवा युष्माभिर भद्रम अस्तु वः ममाप्य एषा समुत्पन्ना चिन्ता या भवतां मता ॥ 36 ॥
लॊकतन्त्रस्य कृत्स्नस्य कथं कार्यः परिग्रहः कथं बलक्षयॊ न सयाद युष्माकं हय आत्मनश च मे ॥ 37 ॥
इतः सर्वे ऽपि गच्छामः शरणं लॊकसाक्षिणम महापुरुषम अव्यक्तं स नॊ वक्ष्यति यद धितम ॥ 38 ॥
ततस ते बरह्मणा सार्धम ऋषयॊ विबुधास तथा कषीरॊदस्यॊत्तरं कूलं जग्मुर लॊकहितार्थिनः ॥ 39 ॥
ते तपः समुपातिष्ठन बरह्मॊक्तं वेद कल्पितम स महानियमॊ नाम तपश्चर्या सुदारुणा ॥ 40 ॥
ऊर्ध्वं दृष्टिर बाहवश च एकाग्रं च मनॊ ऽभवत एकपादस्थिताः सम्यक काष्ठ भूताः समाहिताः ॥ 41 ॥
दिव्यं वर्षसहस्रं ते तपस तप्त्वा तद उत्तमम शुश्रुवुर मधुरां वानीं वेदवेदाङ्गभूषिताम ॥ 42 ॥
भॊ भॊः सब्रह्मका देवा ऋषयश च तपॊधनाः सवागतेनार्च्य वः सर्वाञ शरावये वाक्यम उत्तमम ॥ 43 ॥
विज्ञातं वॊ मया कार्यं तच च लॊकहितं महत परवृत्ति युक्तं कर्तव्यं युष्मत पराणॊपबृंहणम ॥ 44 ॥
सुतप्तं वस तपॊ देवा ममाराधन काम्यया भॊक्ष्यथास्य महासत्त्वास तपसः फलम उत्तमम ॥ 45 ॥
एष बरह्मा लॊकगुरुः सर्वलॊकपितामहः यूयं च विबुधश्रेष्ठा मां यजध्वं समाहितः ॥ 46 ॥
सर्वे भागान कल्पयध्वं यज्ञेषु मम नित्यशः तथा शरेयॊ विधास्यामि यथाधीकारम ईश्वराः ॥ 47 ॥
शरुत्वैतद देवदेवस्य वाक्यं हृष्टतनू रुहाः ततस ते विबुधाः सर्वे बरह्मा ते च महर्षयः ॥ 48 ॥
वेद दृष्टेन विधिना वैष्नवं करतुम आहरन तस्मिन सत्त्रे तदा बरह्मा सवयं भागम अकल्पयत देवा देवर्षयश चैव सर्वे भागान अकल्पयन ॥ 49 ॥
ते कार्ययुगधर्माणॊ भागाः परमसत्कृताः परापुर आदित्यवर्णं तं पुरुषं तमसः परम बृहन्तं सर्वगं देवम ईशानं वरदं परभुम ॥ 50 ॥
ततॊ ऽथ वरदॊ देवस तान सर्वान अमरान सथितान अशरीरॊ बभासेदं वाक्यं खस्थॊ महेश्वरः ॥ 51 ॥
येन यः कल्पितॊ भागः स तथा समुपागतः परीतॊ ऽहं परदिशाम्य अद्य फलम आवृत्ति लक्षणम ॥ 52 ॥
एतद वॊ लक्षणं देवा मत्प्रसाद समुद्भवम यूयं यज्ञैर इज्यमानाः समाप्तवरदक्षिणैः युगे युगे भविष्यध्वं परवृत्ति फलभॊगिनः ॥ 53 ॥
यज्ञैर ये चापि यक्ष्यन्ति सर्वलॊकेषु वै सुराः कल्पयिष्यन्ति वॊ भागांस ते नरा वेद कल्पितान ॥ 54 ॥
यॊ मे यथाकल्पितवान भागम अस्मिन महाक्रतौ स तथा यज्ञभागार्हॊ वेद सूत्रे मया कृतः ॥ 55 ॥
यूयं लॊकान धारयध्वं यज्ञभागफलॊदिताः सर्वार्थचिन्तका लॊके यथाधीकार निर्मिताः ॥ 56 ॥
याः करियाः परचरिष्यन्ति परवृत्ति फलसत्कृताः ताभिर आप्यायित बला लॊकान वै धारयिष्यथ ॥ 57 ॥
यूयं हि भाविता लॊके सर्वयज्ञेषु मानवैः मां ततॊ भावयिष्यध्वम एषा वॊ भावना मम ॥ 58 ॥
इत्य अर्थं निर्मिता वेदा यज्ञाश चौषधिभिः सह एभिः सम्यक परयुक्तैर हि परीयन्ते देवताः कषितौ ॥ 59 ॥
निर्मानम एतद युष्माकं परवृत्ति गुणकल्पितम मया कृतं सुरश्रेष्ठा यावत कल्पक्षयाद इति चिन्तयध्वं लॊकहितं यथाधीकारम ईश्वराः ॥ 60 ॥
मरीचिर अङ्गिराच चात्रिः पुलस्त्यः पुलहः करतुः वसिष्ठ इति सप्तैते मानसा निर्मिता हि वै ॥ 61 ॥
एते वेदविदॊ मुख्या वेदाचार्याश च कल्पिताः परवृत्ति धर्मिणश चैव पराजापत्येन कल्पिताः ॥ 62 ॥
अयं करियावतां पन्था वयक्ती भूतः सनातनः अनिरुद्ध इति परॊक्तॊ लॊकसर्ग करः परभुः ॥ 63 ॥
सनः सनत्सुजातश च सनकः ससनन्दनः सनत्कुमारः कपिलः सप्तमश च सनातनः ॥ 64 ॥
सप्तैते मानसाः परॊक्ता ऋषयॊ बरह्मणः सुताः सवयम आगतविज्ञाना निवृत्तं धर्मम आस्थिताः ॥ 65 ॥
एते यॊगविदॊ मुख्याः सांख्यधर्मविदस तथा आचार्या मॊक्षशास्त्रे च मॊक्षधर्मप्रवर्तकाः ॥ 66 ॥
यतॊ ऽहं परसृतः पूर्वम अव्यक्तात तरिगुणॊ महान तस्मात परतरॊ यॊ ऽसौ कषेत्रज्ञ इति कल्पितः सॊ ऽहं करियावतां पन्थाः पुनर आवृत्ति दुर्लभः ॥ 67 ॥
यॊ यथा निर्मितॊ जन्तुर यस्मिन यस्मिंश च कर्मणि परवृत्तौ वा निवृत्तौ वा तत फलं सॊ ऽशनुते ऽवशः ॥ 68 ॥
एष लॊकगुरुर बरह्मा जगद आदि करः परभुः एष माता पिता चैव युष्माकं च पितामहः मयानुशिष्टॊ भविता सर्वभूतवरप्रदः ॥ 69 ॥
अस्य चैवानुजॊ रुद्रॊ ललाताद यः समुत्थितः बरह्मानुशिष्टॊ भविता सर्वत्र सवर परदः ॥ 70 ॥
गच्छध्वं सवान अधीकारांश चिन्तयध्वं यथाविधि परवर्तन्तां करियाः सर्वाः सर्वलॊकेषु माचिरम ॥ 71 ॥
परदृश्यन्तां च कर्माणि परानिनां गतयस तथा परिनिर्मित कालानि आयूंसि च सुरॊत्तमाः ॥ 72 ॥
इदं कृतयुगं नाम कालः शरेष्ठः परवर्तते अहिंस्या यज्ञपशवॊ युगे ऽसमिन नैतद अन्यथा चतुर्पात सकलॊ धर्मॊ भविष्यत्य अत्र वै सुराः ॥ 73 ॥
ततस तरेतायुगं नाम तरयी यत्र भविष्यति परॊक्षिता यत्र पशवॊ वधं पराप्स्यन्ति वै मखे तत्र पादचतुर्थॊ वै धर्मस्य न भविष्यति ॥ 74 ॥
ततॊ वै दवापरं नाम मिश्रः कालॊ भविष्यति दविपादहीनॊ धर्मश च युगे तस्मिन भविष्यति ॥ 75 ॥
ततस तिष्ये ऽथ संप्राप्ते युगे कलिपुरस्कृते एकपादस्थितॊ धर्मॊ यत्र तत्र भविष्यति ॥ 76 ॥
[देवाह] एकपादस्थिते धर्मे यत्र कव चन गामिनि कथं कर्तव्यम अस्माभिर भवगंस तद वदस्व नः ॥ 77 ॥
[षरीभगवान] यत्र वेदाश च यज्ञाश च तपः सत्यं दमस तथा अहिंसा धर्मसंयुक्ताः परचरेयुः सुरॊत्तमाः स वै देशः सेवितव्यॊ मा वॊ ऽधर्मः पदा सपृशेत ॥ 78 ॥
[वयास] ते ऽनुशिष्टा भगवता देवाः सर्षिगणास तथा नमस्कृत्वा भगवते जग्मुर देशान यथेप्सितान ॥ 79 ॥
गतेषु तरिदिवौकः सुब्रह्मैकः पर्यवस्थितः दिदृक्षुर भगवन्तं तम अनिरुद्ध तनौ सथितम ॥ 80 ॥
तं देवॊ दर्शयाम आस कृत्वा हयशिरॊ महत साङ्गान आवर्तयन वेदान कमन्दलु गणित्र धृक ॥ 81 ॥
ततॊ ऽशवशिरसं दृष्ट्वा तं देवम अमितौजसम लॊककर्ता परभुर बरह्मा लॊकानां हितकाम्यया ॥ 82 ॥
मूर्ध्ना परनम्य वरदं तस्तौ पराञ्जलिर अग्रतः स परिष्वज्य देवेन वचनं शरावितस तदा ॥ 83 ॥
लॊककार्यगतीः सर्वास तवं चिन्तय यथाविधि धाता तवं सर्वभूतानां तवं परभुर जगतॊ गुरुः तवय्य आवेशितभारॊ ऽहं धृतिं पराप्स्याम्य अथाञ्जसा ॥ 84 ॥
यदा च सुरकार्यं ते अविषह्यं भविष्यति परादुर्भावं गमिष्यामि तदात्म जञानदेशिकः ॥ 85 ॥
एवम उक्त्वा हयशिरास तत्रैवान्तरधीयत तेनानुशिष्टॊ बरह्मापि सवं लॊकम अचिराद गतः ॥ 86 ॥
एवम एष महाभागः पद्मनाभः सनातनः यज्ञेष्व अग्रहरः परॊक्तॊ यज्ञधारी च नित्यदा ॥ 87 ॥
निवृत्तिं चास्थितॊ धर्मं गतिम अक्षय धर्मिणाम परवृत्ति धर्मान विदधे कृत्वा लॊकस्य चित्रताम ॥ 88 ॥
सादिः स मध्यः स चान्तः परजानां; स धाता स धेयः स कर्ता स कार्यम युगान्ते स सुप्तः सुसंक्षिप्य लॊकान; युगादौ परबुद्धॊ जगद धयुत्ससर्ज ॥ 89 ॥
तस्मै नमध्वं देवाय निर्गुणाय गुणात्मने अजाय विश्वरूपाय धाम्ने सर्वदिवौकसाम ॥ 90 ॥
महाभूताधिपतये रुद्राणां पतये तथा आदित्यपतये चैव वसूनां पतये तथा ॥ 91 ॥
अश्विभ्यां पतये चैव मरुतां पतये तथा वेद यज्ञाधिपतये वेदाङ्गपतये ऽपि च ॥ 92 ॥
समुद्रवासिने नित्यं हरये मुञ्ज केशिने शान्तये सर्वभूतानां मॊक्षधर्मानुभासिने ॥ 93 ॥
तपसां तेजसां चैव पतये यशसॊ ऽपि च वाचश च पतये नित्यं सरितां पतये तथा ॥ 94 ॥
कपर्दिने वराहाय एकशृङ्गाय धीमते विवस्वते ऽशवशिरसे चतुर्मूर्ति धृते सदा ॥ 95 ॥
गुह्याय जञानदृश्याय अक्षराय कषराय च एष देवः संचरति सर्वत्रगतिर अव्ययः ॥ 96 ॥
एवम एतत पुरा दृष्टं मया वै जञानचक्षुषा कथितं तच च वः सर्वं मया पृष्टेन तत्त्वतः ॥ 97 ॥
करियतां मद्वचः शिष्याः सेव्यतां हरिर ईश्वरः गीयतां वेद शब्दैश च पूज्यतां च यथाविधि ॥ 98 ॥
[वैषम्पायन] इत्य उक्तास तु वयं तेन वेद वयासेन धीमता सर्वे शिष्याः सुतश चास्य शुकः परमधर्मवित ॥ 99 ॥
स चास्माकम उपाध्यायः सहास्माभिर विशां पते चतुर्वेदॊद्गताभिश च ऋग्भिस तम अभितुष्टुवे ॥ 100 ॥
एतत ते सर्वम आख्यातं यन मां तवं परिपृच्छसि एवं मे ऽकथयद राजन पुरा दवैपायनॊ गुरुः ॥ 101 ॥
यश चेदं शृणुयान नित्यं यश चेदं परिकीर्तयेत नमॊ भगवते कृत्वा समाहित मना नरः ॥ 102 ॥
भवत्य अरॊगॊ दयुतिमान बलरूपसमन्वितः आतुरॊ मुच्यते रॊगाद बद्धॊमुच्येत बन्धनात ॥ 103 ॥
कामकामी लभेत कामं दीर्घम आयुर अवाप्नुयात बराह्मणः सर्ववेदी सयात कषत्रियॊ विजयी भवेत वैश्यॊ विपुललाभः सयाच छूद्रः सुखम अवाप्नुयात ॥ 104 ॥
अपुत्रॊ लभते पुत्रं कन्या चैवेप्सितं पतिम लग्न गर्भा विमुच्येत गर्भिणी जनयेत सुतम वन्ध्या परसवम आप्नॊति पुत्रपौत्र समृद्धिमत ॥ 105 ॥
कषेमेण गच्छेद अध्वानम इदं यः पथते पथि यॊ यं कामं कामयते स तम आप्नॊति च धरुवम ॥ 106 ॥
इदं महर्षेर वचनं विनिश्चितं; महात्मनः पुरुषवरस्य कीर्तनम समागमं चर्षिदिवौकसाम इमं; निशम्य भक्ताः सुसुखं लभन्ते ॥ 107 ॥
शान्तिपर्व · Shanti Parva
अध्याय 327
Reach this point to mark the section finished.
Continue to अध्याय 328