[वसिस्ठ] सांख्यदर्शनम एतावद उक्तं ते नृपसत्तम विद्याविद्ये तव इदानीं मे तवं निबॊधानुपूर्वशः ॥ 1 ॥
अव्यद्याम आहुर अव्यक्तं सर्ग परलय धर्मि वै सर्ग परलय निर्मुक्तं विद्यां वै पञ्चविंशकम ॥ 2 ॥
परस्परम अविद्यां वै तन निबॊधानुपूर्वशः यथॊक्तम ऋषिभिस तात सांख्यस्यास्य निदर्शनम ॥ 3 ॥
कर्मेन्द्रियाणां सर्वेषां विद्या बुद्धीन्द्रियं समृतम बुद्धीन्द्रियाणां च तथा विशेषा इति नः शरुतम ॥ 4 ॥
विशेषाणां मनस तेषां विद्याम आहुर मनीषिणः मनसः पञ्च भूतानि विद्या इत्य अभिचक्षते ॥ 5 ॥
अहंकारस तु भूतानां पञ्चानां नात्र संशयः अहंकारस्य च तथा बुद्धिर विद्या नरेश्वर ॥ 6 ॥
बुद्धेः परकृतिर अव्यक्तं तत्त्वानां परमेश्वरम विद्या जञेया नरश्रेष्ठ विधिश च परमः समृतः ॥ 7 ॥
अव्यक्तस्य परं पराहुर विद्यां वै पञ्चविंशकम सर्वस्य सर्वम इत्य उक्तं जञेयं जञानस्य पार्थिव ॥ 8 ॥
जञानम अव्यक्तम इत्य उक्तं जञेयं वै पञ्चविंशकम तथैव जञानम अव्यक्तं विज्ञाता पञ्चविंशकः ॥ 9 ॥
विद्याविद्यार्थ तत्त्वेन मयॊक्तं ते विशेषतः अक्षरं च कषरं चैव यद उक्तं तन निबॊध मे ॥ 10 ॥
उभाव एतौ कषराव उक्ताव उभाव एतौ च नश्वरौ कारणं तु परवक्ष्यामि यथा खयातौ तु तत्त्वतः ॥ 11 ॥
अनादि निधनाव एताव उभाव एवेश्वरौ मतौ तत्त्वसंज्ञाव उभाव एतौ परॊच्येते जञानचिन्तकैः ॥ 12 ॥
सर्ग परलय धर्मित्वाद अव्यक्तं पराहुर अक्षरम तद एतद गुणसर्गाय विकुर्वाणं पुनः पुनः ॥ 13 ॥
गुणानां महद आदीनाम उत्पद्यति परस्परम अधिष्ठानात कषेत्रम आहुर एतत तत पञ्चविंशकम ॥ 14 ॥
यदा तु गुणजालं तद अव्यक्तात्मनि संक्षिपेत तदा सह गुणैस तैस तु पञ्चविंशॊ विलीयते ॥ 15 ॥
गुणा गुणेषु लीयन्ते तदैका परकृतिर भवेत कषेत्रज्ञॊ ऽपि यदा तात तत कषेत्रे संप्रलीयते ॥ 16 ॥
तदाक्षरत्वं परकृतिर गच्छते गुणसंज्ञिता निर्गुणत्वं च वैदेह गुणेषु परतिवर्तनात ॥ 17 ॥
एवम एव च कषेत्रज्ञः कषेत्रज्ञानपरिक्षये परकृत्या निर्गुणस तव एष इत्य एवम अनुशुश्रुम ॥ 18 ॥
कषरॊ भवत्य एष यदा तदा गुणवतीम अथ परकृतिं तव अभिजानाति निर्गुणत्वं तथात्मनः ॥ 19 ॥
तदा विशुद्धॊ भवति परकृतेः परिवर्जनात अन्यॊ ऽहम अन्येयम इति यदा बुध्यति बुद्धिमान ॥ 20 ॥
तदैषॊ ऽनयत्वताम एति न च मिश्रत्वम आव्रजेत परकृत्या चैव राजेन्द्र न मिश्रॊ ऽनयश च दृश्यते ॥ 21 ॥
यदा तु गुणजालं तत पराकृतं विजुगुप्सते पश्यते चापरं पश्यं तदा पश्यन न संज्वरेत ॥ 22 ॥
किं मया कृतम एतावद यॊ ऽहं कालम इमं जनम मत्स्यॊ जालं हय अविज्ञानाद अनुवर्तितवांस तथा ॥ 23 ॥
अहम एव हि संमॊहाद अन्यम अन्यं जनाञ जनम मत्स्यॊ यथॊदक जञानाद अनुवर्तितवान इह ॥ 24 ॥
मत्स्यॊ ऽनयत्वं यथाज्ञानाद उदकान नाभिमन्यते आत्मानं तद्वद अज्ञानाद अन्यत्वं चैव वेद्म्य अहम ॥ 25 ॥
ममास्तु धिग अबुद्धस्य यॊ ऽहं मग्नम इमं पुनः अनुवर्तितवान मॊहाद अन्यम अन्यं जनाज जनम ॥ 26 ॥
अयम अत्र भवेद बन्धुर अनेन सह मॊक्षणम साम्यम एकत्वम आयातॊ यादृशस तादृशस तव अहम ॥ 27 ॥
तुल्यताम इह पश्यामि सदृशॊ ऽहम अनेन वै अयं हि विमलॊ वयक्तम अहम ईदृशकस तथा ॥ 28 ॥
यॊ ऽहम अज्ञानसंमॊहाद अज्ञया संप्रवृत्तवान ससङ्गयाहं निःसङ्गः सथितः कालम इमं तव अहम ॥ 29 ॥
अनयाहं वशीभूतः कालम एतं न बुद्धवान उच्चमध्यमनीचानां ताम अहं कथम आवसे ॥ 30 ॥
समानयानया चेह सह वासम अहं कथम गच्छाम्य अबुद्ध भावत्वाद एषेदानीं सथिरॊ भवे ॥ 31 ॥
सह वासं न यास्यामि कालम एतद धि वञ्चनात वञ्चितॊ ऽसम्य अनया यद धि निर्विकारॊ विकारया ॥ 32 ॥
न चायम अपराधॊ ऽसया अपराधॊ हय अयं मम यॊ ऽहम अत्राभवं सक्तः पराङ्मुखम उपस्थितः ॥ 33 ॥
ततॊ ऽसमि बहुरूपासु सथितॊ मूर्तिष्व अमूर्तिमान अमूर्तश चापि मूर्तात्मा ममत्वेन परधर्षितः ॥ 34 ॥
परकृतेर अनयत्वेन तासु तास्व इह यॊनिषु निर्ममस्य ममत्वेन किं कृतं तासु तासु च यॊनीषु वर्तमानेन नष्ट संज्ञेन चेतसा ॥ 35 ॥
न ममात्रानया कार्यम अहंकारकृतात्मया आत्मानं बहुधा कृत्वा येयं भूयॊ युनक्ति माम इदानीम एष बुद्धॊ ऽसमि निर्ममॊ निरहंकृतः ॥ 36 ॥
ममत्वम अनया नित्यम अहंकारकृतात्मकम अपेत्याहम इमां हित्वा संश्रयिष्ये निरामयम ॥ 37 ॥
अनेन साम्यं यास्यामि नानयाहम अचेतसा कषमं मम सहानेन नैकत्वम अनया सह एवं परमसंबॊधात पञ्चविंशॊ ऽनुबुद्धवान ॥ 38 ॥
अक्षरत्वं नियच्छेत तयक्त्वा कषरम अनामयम अव्यक्तं वयक्तधर्माणं सगुणं निर्गुणं तथा निर्गुणं परथमं दृष्ट्वा तादृग भवति मैथिल ॥ 39 ॥
अक्षरक्षरयॊर एतद उक्तं तव निदर्शनम महेह जञानसंपन्नं यथा शरुतिनिदर्शनात ॥ 40 ॥
निःसंदिग्धं च सूक्ष्मं च विबुद्धं विमलं तथा परवक्ष्यामि तु ते भूयस तन निबॊध यथा शरुतम ॥ 41 ॥
सांख्ययॊगौ मया परॊक्तौ शास्त्रद्वयनिदर्शनात यद एव शास्त्रं सांख्यॊक्तं यॊगदर्शनम एव तत ॥ 42 ॥
परबॊधनकरं जञानं सांख्यानाम अवनी पते विस्पष्टं परॊच्यते तत्र शिष्याणां हितकाम्यया ॥ 43 ॥
बृहच चैव हि तच छास्त्रम इत्य आहुः कुशला जनाः अस्मिंश च शास्त्रे यॊगानां पुनर दधि पुनः शरः ॥ 44 ॥
पञ्चविंशत परं तत्त्वं न पश्यति नराधिप सांख्यानां तु परं तत्र यथावद अनुवर्णितम ॥ 45 ॥
बुद्धम अप्रतिबुद्धं च बुध्यमानं च तत्त्वतः बुध्यमानं च बुद्धं च पराहुर यॊगनिदर्शनम ॥ 46 ॥
शान्तिपर्व · Shanti Parva
अध्याय 295
Reach this point to mark the section finished.
Continue to अध्याय 296