[वैषम्पायन] जञातिशॊकाभितप्तस्य पराणान अभ्युत्सिकृक्षतः जयेष्ठस्य पाण्डुपुत्रस्य वयासः शॊकम अपानुदत ॥ 1 ॥
[वयास] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम अश्मगीतं नरव्याघ्र तन निबॊध युधिष्ठिर ॥ 2 ॥
अश्मानं बराह्मणं पराज्ञं वैदेहॊ जनकॊ नृपः संशयं परिपप्रच्छ दुःखशॊक परिप्लुतः ॥ 3 ॥
[जनक] आगमे यदि वापाये जञातीनां दरविणस्य च नरेण परतिपत्तव्यं कल्याणं कथम इच्छता ॥ 4 ॥
[अष्मन] उत्पन्नम इमम आत्मानं नरस्यानन्तरं ततः तानि तान्य अभिवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च ॥ 5 ॥
तेषाम अन्यतरापत्तौ यद यद एवॊपसेवते तत तद धि चेतनाम अस्य हरत्य अभ्रम इवानिलः ॥ 6 ॥
अभिजातॊ ऽसमि सिद्धॊ ऽसमि नास्मि केवलमानुषः इत्य एवं हेतुभिस तस्य तरिभिश चित्तं परसिच्यति ॥ 7 ॥
स परसिक्त मना भॊगान विसृज्य पितृसंचितान परिक्षीणः परस्वानाम आदानं साधु मन्यते ॥ 8 ॥
तम अतिक्रान्त मर्यादम आददानम असांप्रतम परतिषेधन्ति राजानॊ लुब्धा मृगम इवेषुभिः ॥ 9 ॥
ये च विंशतिवर्षा वा तरिंशद्वर्षाश च मानवाः परेण ते वर्षशतान न भविष्यन्ति पार्थिव ॥ 10 ॥
तेषां परमदुःखानां बुद्ध्या भेषजम आदिशेत सर्वप्राणभृतां वृत्तं परेक्षमाणस ततस ततः ॥ 11 ॥
मानसानां पुनर यॊनिर दुःखानां चित्तविभ्रमः अनिष्टॊपनिपातॊ वा तृतीयं नॊपपद्यते ॥ 12 ॥
एवम एतानि दुःखानि तानि तानीह मानवम विविधान्य उपवर्तन्ते तथा सांस्पर्शकानि च ॥ 13 ॥
जरामृत्यू ह भूतानि खादितारौ वृकाव इव बलिनां दुर्बलानां च हरस्वानां महताम अपि ॥ 14 ॥
न कश चिज जात्व अतिक्रामेज जरामृत्यू ह मानवः अपि सागरपर्यन्तां विजित्येमां वसुंधराम ॥ 15 ॥
सुखं वा यदि वा दुःखं भूतानां पर्युपस्थितम पराप्तव्यम अवशैः सर्वं परिहारॊ न विद्यते ॥ 16 ॥
पूर्वे वयसि मध्ये वाप्य उत्तमे वा नराधिप अवर्जनीयास ते ऽरथा वै काङ्क्षिताश च ततॊ ऽनयथा ॥ 17 ॥
सुप्रियैर विप्रयॊगश च संप्रयॊगस तथाप्रियैः अर्थानर्थौ सुखं दुःखं विधानम अनुवर्तते ॥ 18 ॥
परादुर्भावश च भूतानां देहन्यासस तथैव च पराप्ति वयायामयॊगश च सर्वम एतत परतिष्ठितम ॥ 19 ॥
गन्धवर्णरसस्पर्शा निवर्तन्ते सवभावतः तथैव सुखदुःखानि विधानम अनुवर्तते ॥ 20 ॥
आसनं शयनं यानम उत्थानं पानभॊजनम नियतं सर्वभूतानां कालेनैव भवन्त्य उत ॥ 21 ॥
वैद्याश चाप्य आतुराः सन्ति बलवन्तः सुदुर्बलाः सत्रीमन्तश च तथा षण्ढा विचित्रः कालपर्ययः ॥ 22 ॥
कुले जन्म तथा वीर्यम आरॊग्यं धैर्यम एव च सौभग्यम उपभॊगश च भवितव्येन लभ्यते ॥ 23 ॥
सन्ति पुत्राः सुबहवॊ दरिद्राणाम अनिच्छताम बहूनाम इच्छतां नास्ति समृद्धानां विचेष्टताम ॥ 24 ॥
वयाधिर अग्निर जलं शस्त्रं बुभुक्षा शवापदं विषम रज्ज्वा च मरणं जन्तॊर उच्चाच्च पतनं तथा ॥ 25 ॥
निर्याणं यस्य यद दिष्टं तेन गच्छति हेतुना दृश्यते नाभ्यतिक्रामन्न अतिक्रान्तॊ न वा पुनः ॥ 26 ॥
दृश्यते हि युवैवेह विनश्यन वसुमान नरः दरिद्रश च परिक्लिष्टः शतवर्षॊ जनाधिप ॥ 27 ॥
अकिंचनाश च दृश्यन्ते पुरुषाश चिरजीविनः समृद्धे च कुले जाता विनश्यन्ति पतङ्गवत ॥ 28 ॥
परायेण शरीमतां लॊके भॊक्तुं शक्तिर न विद्यते काष्ठान्य अपि हि जीर्वन्ते दरिद्राणां नराधिप ॥ 29 ॥
अहम एतत करॊमीति मन्यते कालचॊदितः यद यद इष्टम असंतॊषाद दुरात्मा पापम आचरन ॥ 30 ॥
सत्रियॊ ऽकषा मृगया पानं परसङ्गान निन्दिता बुधैः दृश्यन्ते चापि बहवः संप्रसक्ता बहुश्रुताः ॥ 31 ॥
इति कालेन सर्वार्थानीप्सितानीप्सितानि च सपृशन्ति सर्वभूतानि निमित्तं नॊपलभ्यते ॥ 32 ॥
वायुम आकाशम अग्निं च चन्द्रादित्याव अहः कषपे जयॊतींषि सरितः शैलान कः करॊति बिभर्ति वा ॥ 33 ॥
शीतम उष्णं तथा वर्षं कालेन परिवर्तते एवम एव मनुष्याणां सुखदुःखे नरर्षभ ॥ 34 ॥
नौषधानि न शास्त्राणि न हॊमा न पुनर जपाः तरायन्ते मृत्युनॊपेतं जरया वापि मानवम ॥ 35 ॥
यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महॊदधौ समेत्य च वयतीयातां तद्वद भूतसमागमः ॥ 36 ॥
ये चापि पुरुषैः सत्रीभिर गीतवाद्यैर उपस्थिताः ये चानाथाः परान्नादाः कालस तेषु समक्रियः ॥ 37 ॥
मातृपितृसहस्राणि पुत्रदारशतानि च संसारेष्व अनुभूतानि कस्य ते कस्य वा वयम ॥ 38 ॥
नैवास्य कश चिद भविता नायं भवति कस्य चित पथि संगतम एवेदं दारबन्धुसुहृद गणैः ॥ 39 ॥
कवासं कवास्मि गमिष्यामि कॊ नव अहं किम इहास्थितः कस्मात कम अनुशॊचेयम इत्य एवं सथापयेन मनः अनित्ये परिय संवासे संसारे चक्रवद गतौ ॥ 40 ॥
न दृष्टपूर्वं परत्यक्षं परलॊकं विदुर बुधाः आगमांस तव अनतिक्रम्य शरद्धातव्यं बुभूषता ॥ 41 ॥
कुर्वीत पितृदैवत्यं धर्माणि च समाचरेत यजेच च विद्वान विधिवत तरिवर्गं चाप्य अनुव्रजेत ॥ 42 ॥
संनिमज्जज जगद इदं गम्भीरे कालसागरे जरामृत्युमहाग्राहे न कश चिद अवबुध्यते ॥ 43 ॥
आयुर वेदम अधीयानाः केवलं स परिग्रहम दृश्यन्ते बहवॊ वैद्या वयाधिभिः समभिप्लुताः ॥ 44 ॥
ते पिबन्तः कषायांश च सर्पींषि विविधानि च न मृत्युम अतिवर्तन्ते वेलाम इव महॊदधिः ॥ 45 ॥
रसायन विदश चैव सुप्रयुक्त रसायनाः दृश्यन्ते जरया भग्ना नगा नागैर इवॊत्तमैः ॥ 46 ॥
तथैव तपसॊपेताः सवाध्यायाभ्यसने रताः दातारॊ यज्ञशीलाश च न तरन्ति जरान्तकौ ॥ 47 ॥
न हय अहानि निवर्तन्ते न मासा न पुनः समाः जातानां सर्वभूतानां न पक्षा न पुनः कषपाः ॥ 48 ॥
सॊ ऽयं विपुलम अध्वानं कालेन धरुवम अध्रुवः नरॊ ऽवशः समभ्येति सर्वभूतनिषेवितम ॥ 49 ॥
देहॊ वा जीवतॊ ऽभयेति जीवॊ वाभ्येति देहतः पथि संगतम एवेदं दारैर अन्यैश च बन्धुभिः ॥ 50 ॥
नायम अत्यन्तसंवासॊ लभ्यते जातु केन चित अपि सवेन शरीरेण किम उतान्येन केन चित ॥ 51 ॥
कव नु ते ऽदय पिता राजन कव नु ते ऽदय पितामहः न तवं पश्यसि तान अद्य न तवां पश्यन्ति ते ऽपि च ॥ 52 ॥
न हय एव पुरुषॊ दरष्टा सवर्गस्य नरकस्य वा आगमस तु सतां चक्षुर नृपते तम इहाचर ॥ 53 ॥
चरितब्रह्म चर्यॊ हि परजायेत यजेत च पितृदेव महर्षीणाम आनृण्यायानसूयकः ॥ 54 ॥
स यज्ञशीलः परजने निविष्टः; पराग बरह्म चारी परविभक्त पक्षः आराधयन सवर्गम इमं च लॊकं; परं च मुक्त्वा हृदयव्यलीकम ॥ 55 ॥
सम्यग घि धर्मं चरतॊ नृपस्य; दरव्याणि चाप्य आहरतॊ यथावत परवृत्त चक्रस्य यशॊ ऽभिवर्धते; सर्वेषु लॊकेषु चराचरेषु ॥ 56 ॥
[वयास] इत्य एवम आज्ञाय विदेहराजॊ; वाक्यं समग्रं परिपूर्णहेतुः अश्मानम आमन्त्र्य विशुद्धबुद्धिर; ययौ गृहं सवं परति शान्तशॊकः ॥ 57 ॥
तथा तवम अप्य अच्युत मुञ्च शॊकम; उत्तिष्ठ शक्रॊपम हर्षम एहि कषात्रेण धर्मेण मही जिता ते; तां भुङ्क्ष्व कुन्तीसुत मा विषादीः ॥ 58 ॥
शान्तिपर्व · Shanti Parva
अध्याय 28
Reach this point to mark the section finished.
Continue to अध्याय 29