धर्मDharmic Data

शान्तिपर्व · Shanti Parva

अध्याय 258

  1. [य] कथं कार्यं परीक्षेत शीघ्रं वाथ चिरेण वा सर्वथा कार्यदुर्गे ऽसमिन भवान नः परमॊ गुरुः ॥ 1 ॥

  2. [भी] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम चिरकारेस तु यत पूर्वं वृत्तम आङ्गिरसे कुले ॥ 2 ॥

  3. चिरकारिक भद्रं ते भद्रं ते चिरकारिक चिरकारी हि मेधावी नापराध्यति कर्मसु ॥ 3 ॥

  4. चिरकारी महाप्राज्ञॊ गौतमस्याभवत सुतः चिरं हि सर्वकार्याणि समेक्षावान परपद्यते ॥ 4 ॥

  5. चिरं संचिन्तयन्न अर्थांश चिरं जाग्रच चिरं सवपन चिरकार्याभिसंपत्तेश चिरकारी तथॊच्यते ॥ 5 ॥

  6. अलस गरहणं पराप्तॊ दुर्मेधावी तथॊच्यते बुद्धिलाघव युक्तेन जनेनादीर्घ दर्शिना ॥ 6 ॥

  7. वयभिचारे तु कस्मिंश चिद वयतिक्रम्यापरान सुतान पित्रॊक्तः कुपितेनाथ जहीमां जननीम इति ॥ 7 ॥

  8. स तथेति चिरेणॊक्त्वा सवभावाच चिरकारिकः विमृश्य चिरकारित्वाच चिन्तयाम आस वै चिरम ॥ 8 ॥

  9. पितुर आज्ञां कथं कुर्यां न हन्यां मातरं कथम कथं धर्मछले नास्मिन्न इमं जेयम असाधुवत ॥ 9 ॥

  10. पितुर आज्ञा परॊ धर्मः सवधर्मॊ मातृरक्षणम अस्वतन्त्रं च पुत्रत्वं किं नु मां नात्र पीडयेत ॥ 10 ॥

  11. सत्रियं हत्वा मातरं च कॊ हि जातु सुखी भवेत पितारं चाप्य अवज्ञाय कः परतिष्ठाम अवाप्नुयात ॥ 11 ॥

  12. अनवज्ञा पितुर युक्ता धारणं मातृरक्षणम युक्तक्षमाव उभाव एतौ नातिवर्तेतमां कथम ॥ 12 ॥

  13. पिता हय आत्मानम आधत्ते जायायां जज्ञियाम इति शीलचारित्रगॊत्रस्य धारणार्थं कुलस्य च ॥ 13 ॥

  14. सॊ ऽहम आत्मा सवयं पित्रा पुत्रत्वे परकृतः पुनः विज्ञानं मे कथं न सयाद बुबुधे चात्मसंभवम ॥ 14 ॥

  15. जातकर्मणि यत पराह पिता यच चॊपकर्मणि परत्याप्तः स दृधी कारः पितुर गौरवनिश्चये ॥ 15 ॥

  16. गुरुर अग्र्यः परॊ धर्मः पॊषणाध्ययनाद धितः पिता यद आह धर्मः स वेदेष्व अपि सुनिश्चितः ॥ 16 ॥

  17. परीतिमात्रं पितुः पुत्रः सर्वं पुत्रस्य वै पिता शरीरादीनि देयानि पिता तव एकः परयच्छति ॥ 17 ॥

  18. तस्मात पितुर वचः कार्यं न विचार्यं कथं चन पातकान्य अपि पूयन्ते पितुर वचनकारिणः ॥ 18 ॥

  19. भॊगे भाग्ये परसवने सर्वलॊकनिदर्शने भर्त्रा चैव समायॊगे सीमन्तॊन्नयने तथा ॥ 19 ॥

  20. पिता सवर्गः पिता धर्मः पिता परमकं तपः पितरि परीतिम आपन्ने सर्वाः परीयन्ति देवताः ॥ 20 ॥

  21. आशिषस ता भजन्त्य एनं पुरुषं पराह याः पिता निष्कृतिः सर्वपापानां पिता यद अभिनन्दति ॥ 21 ॥

  22. मुच्यते बन्धनात पुष्पं फलं वृन्तात परमुच्यते कलिश्यन्न अपि सुतस्नेहैः पिता सनेहं न मुञ्चति ॥ 22 ॥

  23. एतद विचिन्तितं तावत पुत्रस्य पितृगौरवम पिता हय अल्पतरं सथानं चिन्तयिष्यामि मातरम ॥ 23 ॥

  24. यॊ हय अयं मयि संघातॊ मर्त्यत्वे पाञ्चभौतिकः अस्य मे जननी हेतुः पावकस्य यथारणिः माता देहारणिः पुंसां सर्वस्यार्तस्य निर्वृतिः ॥ 24 ॥

  25. न च शॊचति नाप्य एनं सथाविर यम अपकर्षति सत्रिया हीनॊ ऽपि यॊ गेहे अम्बेति परतिपद्यते ॥ 25 ॥

  26. पुत्रपौत्र समाकीर्णॊ जननीं यः समाश्रितः अपि वर्षशतस्यान्ते स दविहायनवच चरेत ॥ 26 ॥

  27. समर्थं वासमर्थं वा कृशं वाप्य अकृशं तथा रक्षत्य एव सुतं माता नान्यः पॊष्टा विधानतः ॥ 27 ॥

  28. तदा स वृद्धॊ भवति यदा भवति दुःखितः तदा शून्यं जगत तस्य तदा मात्रा वियुज्यते ॥ 28 ॥

  29. नास्ति मातृसमा छाया नास्ति मातृसमा गतिः नास्ति मातृसमं तराणं नास्ति मातृसमा परपा ॥ 29 ॥

  30. कुक्षि संधारणाद धात्री जननाज जननी समृता अङ्गानां वर्धनाद अम्बा वीर सूत्वेन वीरसूः ॥ 30 ॥

  31. शिशॊः शुश्रूसनाच छुश्रूर माता देहम अनन्तरम चेतनावान नरॊ हन्याद यस्य नासुषिरं शिरः ॥ 31 ॥

  32. दम्पत्यॊः पराण संश्लेषे यॊ ऽभिसंधिः कृतः किल तं माता वा पिता वेद भूतार्थॊ मातरि सथितः ॥ 32 ॥

  33. माता जानाति यद गॊत्रं माता जानाति यस्य सः मातुर भरण मात्रेण परीतिः सनेहः पितुः परजाः ॥ 33 ॥

  34. पानि बन्धं सवयं कृत्वा सहधर्मम उपेत्य च यदि याप्यन्ति पुरुषाः सत्रियॊ नार्हन्ति याप्यताम ॥ 34 ॥

  35. भरणाद धि सत्रियॊ भर्ता पात्याच चैव सत्रियाः पतिः गुणस्यास्य निवृत्तौ तु न भर्ता न पतिः पतिः ॥ 35 ॥

  36. एवं सत्री नापराध्नॊति नर एवापराध्यति वयुच्चरंश च महादॊषं नर एवापराध्यति ॥ 36 ॥

  37. सत्रिया हि परमॊ भर्ता दैवतं परमं समृतम तस्यात्मना तु सदृशम आत्मानं परमं ददौ सर्वकार्यापराध्यत्वान नापराध्यन्ति चाङ्गनाः ॥ 37 ॥

  38. यश्चनॊक्तॊ हि निर्देशः सत्रिया मैथुन तृप्तये तस्य समारयतॊ वयक्तम अधर्मॊ नात्र संशयः ॥ 38 ॥

  39. यावन नारीं मातरं च गौरवे चाधिके सथिताम अवध्यां तु विजानीयुः पशवॊ ऽपय अविचक्षणाः ॥ 39 ॥

  40. देवतानां समावायम एकस्थं पितरं विदुः मर्त्यानां देवतानां च सनेहाद अभ्येति मातरम ॥ 40 ॥

  41. एवं विमृशतस तस्य चिरकारितया बहु दीर्घः कालॊ वयतिक्रान्तस ततस तस्यागमत पिता ॥ 41 ॥

  42. मेधातिथिर महाप्राज्ञॊ गौतमस तपसि सथितः विमृश्य तेन कालेन पत्न्याः संस्था वयतिक्रमम ॥ 42 ॥

  43. सॊ ऽबरवीद दुःखसंतप्तॊ भृशम अश्रूणि वर्तयन शरुतधैर्य परसादेन पश्चात तापम उपागतः ॥ 43 ॥

  44. आश्रमं मम संप्राप्तस तरिलॊकेशः पुरंदरः अतिथिव्रतम आस्थाय बराह्मणं रूपम आस्थितः ॥ 44 ॥

  45. समया सान्त्वितॊ वाग्भिः सवागतेनाभिपूजितः अर्घ्यं पाद्यं च नयायेन तयाभिप्रतिपादितः ॥ 45 ॥

  46. परवत्य अस्मि चाप्य उक्तः परनयिष्ये नयेन च अत्र चाकुशले जाते सत्रियॊ नास्ति वयतिक्रमः ॥ 46 ॥

  47. एवं न सत्री न चैवाहं नाध्वगस तरिदशेश्वरः अपराध्यति धर्मस्य परमादस तव अपराध्यति ॥ 47 ॥

  48. ईर्ष्याजं वयसनं पराहुस तेन चैवॊर्ध्व रेतसः ईर्ष्यया तव अहम आक्षिप्तॊ मग्नॊ दुष्कृत सागरे ॥ 48 ॥

  49. हत्वा साध्वीं च नारीं च वयसनित्वाच च शासिताम भर्तव्यत्वेन भार्यां च कॊ नु मां तारयिष्यति ॥ 49 ॥

  50. अन्तरेण मयाज्ञप्तश चिरकारी हय उदारधीः यद्य अद्य चिरकारी सयात स मां तरायेत पातकात ॥ 50 ॥

  51. चिरकारिक भद्रं ते भद्रं ते चिरकारिक यद्य अद्य चिरकारी तवं ततॊ ऽसि चिरकारिकः ॥ 51 ॥

  52. तराहि मां मातरं चैव तपॊ यच चार्जितं मया आत्मानं पातकेभ्यश च भवाद्य चिरकारिकः ॥ 52 ॥

  53. सहजं चिरकारित्वं चिरप्राज्ञतया तव सखलं तत तवाद्यास्तु भवाद्य चिरकारिकः ॥ 53 ॥

  54. चिरम आशंसितॊ मात्रा चिरं गर्भेण धारितम सफलं चिरकारित्वं कुरु तवं चिरकारिक ॥ 54 ॥

  55. चिरायते च संतापाच चिरं सवपिति वारितः आवयॊश चिरसंतापाद अवेक्ष्य चिरकारिक ॥ 55 ॥

  56. एवं स दुःखितॊ राजन महर्षिर गौतमस तदा चिरकारिं ददर्शाथ पुत्रं सथितम अथान्तिके ॥ 56 ॥

  57. चिरकारी तु पितरं दृष्ट्वा परमदुःखितः शस्त्रं तयक्त्वा ततॊ मूर्ध्ना परसादायॊपचक्रमे ॥ 57 ॥

  58. गौतमस तु सुतं दृष्ट्वा शिरसा पतितं भुवि पत्नीं चैव निराकारां पराम अभ्यगमन मुदम ॥ 58 ॥

  59. न हि सा तेन संभेदं पत्नी नीता महात्मना विजने चाश्रमस्थेन पुत्रश चापि समाहितः ॥ 59 ॥

  60. हन्यात तव अनपवादेन शस्त्रपानौ सुते सथिते विनीतं परश्नयित्वा च वयवस्येद आत्मकर्मसु ॥ 60 ॥

  61. बुद्धिश चासीत सुतं दृष्ट्वा पितुश चरणयॊर नतम शस्त्रग्रहणचापल्यं संवृणॊति भयाद इति ॥ 61 ॥

  62. ततः पित्रा चिरं सतुत्वा चिरं चाघ्राय मूर्धनि चिरं दॊर्भ्यां परिष्वज्य चिरं जीवेत्य उदाहृतः ॥ 62 ॥

  63. एवं स गौतमः पुत्रं परीतिहर्षसमन्वितः अभिनन्द्य महाप्राज्ञ इदं वचनम अब्रवीत ॥ 63 ॥

  64. चिरकारिक भद्रं ते चिरकारी चिरं भव चिरायमाणे तवयि च चिरम अस्मि सुदुःखितः ॥ 64 ॥

  65. गाथाश चाप्य अब्रवीद विद्वान गौतमॊ मुनिसत्तमः चिरकारिषु घॊरेषु गुणॊद्देश समाश्रयात ॥ 65 ॥

  66. चिरेण मित्रं बध्नीयाच चिरेण च कृतं तयजेत चिरेण हि कृतं मित्रं चिरं धारणम अर्हति ॥ 66 ॥

  67. रागे दर्पे च माने च दरॊहे पापे च कर्मणि अप्रिये चैव कर्तव्ये चिरकारी परशस्यते ॥ 67 ॥

  68. बन्धूनां सुहृदां चैव भृत्यानां सत्रीजनस्य च अव्यक्तेष्व अपराधेषु चिरकारी परशस्यते ॥ 68 ॥

  69. एवं स गौतमस तस्य परीतः पुत्रस्य भारत कर्मणा तेन कौरव्य चिरकारितया तया ॥ 69 ॥

  70. एवं सर्वेषु कार्येषु विमृश्य पुरुषस ततः चिरेण निश्चयं कृत्वा चिरं न परितप्यते ॥ 70 ॥

  71. चिरं धारयते रॊषं चिरं कर्म नियच्छति पश्चात तापकरं कर्म न किं चिद उपपद्यते ॥ 71 ॥

  72. चिरं वृद्धान उपासीत चिरम अन्वास्य पूजयेत चिरं धर्मान निषेवेत कुर्याच चान्वेषणं चिरम ॥ 72 ॥

  73. चिरम अन्वास्य विदुषश चिरं शिष्टान निषेव्य च चिरं विनीय चात्मानं चिरं यात्य अनवज्ञताम ॥ 73 ॥

  74. बरुवतश च परस्यापि वाक्यं धर्मॊपसंहितम चिरं पृच्छेच चिरं बरूयाच चिरं न परिभूयते ॥ 74 ॥

  75. उपास्य बहुलास तस्मिन्न आश्रमे सुमहातपः समाः सवर्गं गतॊ विप्रः पुत्रेण सहितस तदा ॥ 75 ॥

Reach this point to mark the section finished.

Continue to अध्याय 259

Previous: अध्याय 257