[वयास] मनः परसृजते भावं बुद्धिर अध्यवसायिनी हृदयं परियाप्रिये वेद तरिविधा कर्मचॊदना ॥ 1 ॥
इन्द्रियेभ्यः परा हय अर्था अर्थेभ्यः परमं मनः मनसस तु परा बुद्धिर बुद्धेर आत्मा परॊ मतः ॥ 2 ॥
बुद्धिर आत्मा मनुष्यस्य बुद्धिर एवात्मनॊ ऽऽतमिका यदा विकुरुते भावं तदा भवति सा मनः ॥ 3 ॥
इन्द्रियाणां पृथग्भावाद बुद्धिर विक्रियते हय अनु शृण्वती भवति शरॊतं सपृशती सपर्श उच्यते ॥ 4 ॥
पश्यन्ती भवते दृष्टी रसती रसनं भवेत जिघ्रती भवति घराणं बुद्धिविक्रियते पृथक ॥ 5 ॥
इन्द्रियाणीति तान्य आहुस तेष्व अदृश्याधितिष्ठति तिष्ठती पुरुषे बुद्धिस तरिषु भावेषु वर्तते ॥ 6 ॥
कदा चिल लभते परीतिं कदा चिद अपि शॊचते न सुखेन न दुःखेन कदा चिद इह युज्यते ॥ 7 ॥
सेयं भावात्मिका भावांस तरीन एतान अतिवर्तते सरितां सागरॊ भर्ता महावेलाम इवॊर्मिमान ॥ 8 ॥
यदा परार्थयते किं चित तदा भवति सा मनः अधिष्ठानानि वै बुद्ध्या पृथग एतानि संस्मरेत इन्द्रियाण्य एव मेध्यानि विजेतव्यानि कृत्स्नशः ॥ 9 ॥
सर्वाण्य एवानुपूर्व्येण यद यन नानुविधीयते अविभाग गता बुद्धिर भावे मनसि वर्तते परवर्तमानं तु रजः सत्त्वम अप्य अनुवर्तते ॥ 10 ॥
ये चैव भावा वर्तन्ते सर्व एष्व एव ते तरिषु अन्वर्थाः संप्रवर्तन्ते रथनेमिम अरा इव ॥ 11 ॥
परदीपार्थं नरः कुर्याद इन्द्रियैर बुद्धिसत्तमैः निश्चरद्भिर यथायॊगम उदासीनैर यदृच्छया ॥ 12 ॥
एवं सवभावम एवेदम इति विद्वान न मुह्यति अशॊचन्न अप्रहृष्यंश च नित्यं विगतमत्सरः ॥ 13 ॥
न हय आत्मा शक्यते दरष्टुम इन्द्रियैः कामगॊचरैः परवर्तमानैर अनये दुर्धरैर अकृतात्मभिः ॥ 14 ॥
तेषां तु मनसा रश्मीन यदा सम्यङ नियच्छति तदा परकाशते हय आत्मा घते दीप इव जवजन सर्वेषाम एव भूतानां तमस्य अपगते यथा ॥ 15 ॥
यथा वारि चरः पक्षी न लिप्यति जले चरन एवम एव कृतप्रज्ञॊ न दॊषैर विषयांश चरन असज्जमानः सर्वेषु न कथं चन लिप्यते ॥ 16 ॥
तयक्त्वा पूर्वकृतं कर्म रतिर यस्य सदात्मनि सर्वभूतात्मभूतस्य गुणमार्गेष्व असज्जतः ॥ 17 ॥
सत्त्वम आत्मा परसवति गुणान वापि कदा चन न गुणा विदुर आत्मानं गुणान वेद स सर्वदा ॥ 18 ॥
परिद्रस्ता गुणानां स सरष्टा चैव यथातथम सत्त्वक्षेत्रज्ञयॊर एतद अन्तरं विद्धि सूक्ष्मयॊः ॥ 19 ॥
सृजते तु गुणान एक एकॊ न सृजते गुणान पृथग भूतौ परकृत्या तौ संप्रयुक्तौ च सर्वदा ॥ 20 ॥
यथामत्स्यॊ ऽदभिर अन्यः सन संप्रयुक्तौ तथैव तौ मशकॊदुम्बरौ चापि संप्रयुक्तौ यथा सह ॥ 21 ॥
इषीका वा यथा मुञ्जे पृथक च सह चैव च तथैव सहिताव एताव अन्यॊन्यस्मिन परतिष्ठितौ ॥ 22 ॥
शान्तिपर्व · Shanti Parva
अध्याय 240
Reach this point to mark the section finished.
Continue to अध्याय 241