[षुक्र] अध्यात्मं विस्तरेणेह पुनर एव वदस्व मे यद अध्यात्मं यथा चेदं भगवन्न ऋषिसत्तम ॥ 1 ॥
[वयास] अध्यात्मं यद इदं तात पुरुषस्येह विद्यते तत ते ऽहं संप्रवक्ष्यामि तस्य वयाख्याम इमां शृणु ॥ 2 ॥
भूमिर आपस तथा जयॊतिर वायुर आकाशम एव च महाभूतानि भूतानां सागरस्यॊर्मयॊ यथा ॥ 3 ॥
परसार्येह यथाङ्गानि कूर्मः संहरते पुनः तद्वन महान्ति भूतानि यवीयःसु विकुर्वते ॥ 4 ॥
इति तन्मयम एवेदं सर्वं सथावरजङ्गमम सर्गे च परलये चैव तस्मान निर्दिश्यते तथा ॥ 5 ॥
महाभूतानि पञ्चैव सर्वभूतेषु भूतकृत अकरॊत तात वैषम्यं यस्मिन यद अनुपश्यति ॥ 6 ॥
[षुक] अकरॊद यच छरीरेषु कथं तद उपलक्षयेत इन्द्रियाणि गुणाः के चित कथं तान उपलक्षयेत ॥ 7 ॥
[वयास] एतत ते वर्तयिष्यामि यथावद इह दर्शनम शृणु तत्त्वम इहैकाग्रॊ यथातत्त्वं यथा च तत ॥ 8 ॥
शब्दः शरॊत्रं तथा खानि तरयम आकाशसंभवम पराणश चेष्टा तथा सपर्श एते वायुगुणास तरयः ॥ 9 ॥
रूपं चक्षुर विपाकश च तरिधा जयॊतिर विधीयते रसॊ ऽथ रसनं सनेहॊ गुणास तव एते तरयॊ ऽमभसाम ॥ 10 ॥
घरेयं घराणं शरीरं च भूमेर एते गुणास तरयः एतावान इन्द्रियग्रामॊ वयाख्यातः पाञ्चभौतिकः ॥ 11 ॥
वायॊः सपर्शॊ रसॊ ऽदभ्यश च जयॊतिषॊ रूपम उच्यते आकाशप्रभवः शब्दॊ गन्धॊ भूमिगुणः समृतः ॥ 12 ॥
मनॊ बुद्धिश च भावश च तरय एते ऽऽतमयॊनिजाः न गुणान अतिवर्तन्ते गुणेभ्यः परमा मताः ॥ 13 ॥
इन्द्रियाणि नरे पञ्च सस्थं तु मन उच्यते सप्तमीं बुद्धिम एवाहुः कषेत्रज्ञं पुनर अस्तमम ॥ 14 ॥
चक्षुर आलॊचनायैव संशयं कुरुते मनः बुद्धिर अध्यवसानाय साक्षी कषेत्रज्ञ उच्यते ॥ 15 ॥
रजस तमश च सत्त्वं च तरय एते सवयॊनिजाः समाः सर्वेषु भूतेषु तद गुणेषूपलक्षयेत ॥ 16 ॥
यथा कूर्म इहाङ्गानि परसार्य विनियच्छति एवम एवेन्द्रिय गरामं बुद्धिः सृष्ट्वा नियच्छति ॥ 17 ॥
यद ऊर्ध्वं पादतलयॊर अवाङ्मूर्ध्नश च पश्यति एतस्मिन्न एव कृत्ये वै वर्तते बुद्धिर उत्तमा ॥ 18 ॥
गुणान नेनीयते बुद्धिर बुद्धिर एवेन्द्रियाण्य अपि मनः सस्थानि सर्वाणि बुद्ध्यभावे कुतॊ गुणाः ॥ 19 ॥
तत्र यत परीतिसंयुक्तं किं चिद आत्मनि लक्षयेत परशान्तम इव संशुद्धं सत्त्वं तद उपधारयेत ॥ 20 ॥
यत तु संतापसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत रजः परवर्तकं तत सयात सततं हारि देहिनाम ॥ 21 ॥
यत तु संमॊह संयुक्तम अव्यक्तविषयं भवेत अप्रतर्क्यम अविज्ञेयं तमस तद उपधार्यताम ॥ 22 ॥
परहर्षः परीतिर आनन्दः साम्यं सवस्थात्म चित्तता अकस्माद यदि वा कस्माद वर्तते सात्त्विकॊ गुणः ॥ 23 ॥
अभिमानॊ मृषावादॊ लॊभॊ मॊहस तथाक्षमा लिङ्गानि रजसस तानि वर्तन्ते हेत्वहेतुतः ॥ 24 ॥
तथा मॊहः परमादश च तन्द्री निद्रा परबॊधिता कथं चिद अभिवर्तन्ते विज्ञेयास तामसा गुणाः ॥ 25 ॥
शान्तिपर्व · Shanti Parva
अध्याय 239
Reach this point to mark the section finished.
Continue to अध्याय 240