धर्मDharmic Data

शान्तिपर्व · Shanti Parva

अध्याय 203

  1. [य] यॊगं मे परमं तात मॊक्षस्य वद भारत तम अहं तत्त्वतॊ जञातुम इच्छामि वदतां वर ॥ 1 ॥

  2. [भी] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम संवदं मॊक्षसंयुक्तं शिष्यस्य गुरुणा सह ॥ 2 ॥

  3. कश चिद बराह्मणम आसीनम आचार्यम ऋषिसत्तमम शिष्यः परममेधावी शरेयॊ ऽरथी सुसमाहितः चरणाव उपसंगृह्य सथितः पराञ्जलिर अब्रवीत ॥ 3 ॥

  4. उपासनात परसन्नॊ ऽसि यदि वै भगवन मम संशयॊ मे महान कश चित तन मे वयाख्यातुम अर्हसि ॥ 4 ॥

  5. कुतश चाहं कुतश च तवं तत सम्यग बरूहि यत परम कथं च सर्वभूतेषु समेषु दविजसत्तम सम्यग्वृत्ता निवर्तन्ते विपरीताः कषयॊदयाः ॥ 5 ॥

  6. वेदेषु चापि यद वाक्यं लौकिमं वयापकं च यत एतद विद्वन यथातत्त्वं सर्वं वयाख्यातुम अर्हसि ॥ 6 ॥

  7. [गुरु] शृणु शिष्यमहाप्राज्ञ बरह्म गुह्यम इदं परम अध्यात्मं सर्वभूतानाम आगमानां च यद वसु ॥ 7 ॥

  8. वासुदेवः सर्वम इदं विश्वस्य बरह्मणॊ मुखम सत्यं दानम अथॊ यज्ञस तितिक्षा दम आर्जवम ॥ 8 ॥

  9. पुरुषं सनातनं विष्णुं यत तद वेदविदॊ विदुः सर्ग परलय कर्तारम अव्यक्तं बरह्म शाश्वतम तद इदं बरह्म वार्ष्णेयम इतिहासं शृणुष्व मे ॥ 9 ॥

  10. बराह्मणॊ बराह्मणैः शराव्यॊ राजन्यः कषत्रियैस तथा माहात्म्यं देवदेवस्य विष्णॊर अमिततेजसः अर्हस तवम असि कल्यान वार्ष्णेयं शृणु यत परम ॥ 10 ॥

  11. कालचक्रम अनाद्य अन्तं भावाभाव सवलक्षणम तरैलॊक्यं सर्वभूतेषु चक्रवत परिवर्तते ॥ 11 ॥

  12. यत तद अक्षरम अव्यक्तम अमृतं बरह्म शाश्वतम वदन्ति पुरुषव्याघ्रं केशवं पुरुषर्षभम ॥ 12 ॥

  13. पितॄन देवान ऋषींश चैव तथा वै यक्षदानवान नागासुरमनुष्यांश च सृजते परमॊ ऽवययः ॥ 13 ॥

  14. तथैव वेद शास्त्राणि लॊकधर्मांश च शाश्वतान परलये परकृतिं पराप्य युगादौ सृजते परभुः ॥ 14 ॥

  15. यथर्तुष्व ऋतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये दृश्यन्ते तानि तान्य एव तथा बरह्माह रात्रिषु ॥ 15 ॥

  16. अथ यद यद यदा भावि कालयॊगाद युगादिषु तत तद उत्पद्यते जञानं लॊकयात्रा विधानजम ॥ 16 ॥

  17. युगान्ते ऽनतर्हितान वेदान सेतिहासान महर्षयः लेभिरे तपसा पूर्वम अनुज्ञाताः सवयम्भुवा ॥ 17 ॥

  18. वेदविद वेद भगवान वेदाङ्गानि बृहस्पतिः भार्गवॊ नीतिशास्त्रं च जगाद जगतॊ हितम ॥ 18 ॥

  19. गान्धर्वं नारदॊ वेदं भरद्वाजॊ धनुर गरहम देवर्षिचरितं गार्ग्यः कृष्णात्रेयश चिकित्सितम ॥ 19 ॥

  20. नयायतन्त्राण्य अनेकानि तैस तैर उक्तानि वादिभिः हेत्वागम सदाचारैर यद उक्तं तद उपास्यते ॥ 20 ॥

  21. अनाद्यं यत परं बरह्म न देवा नर्षयॊ विदुः एकस तद वेद भगवान धाता नारायणः परभुः ॥ 21 ॥

  22. नारायणाद ऋषिगणास तथा मुख्याः सुरासुराः राजर्षयः पुराणाश च परमं दुःखभेषजम ॥ 22 ॥

  23. पुरुषाधिष्ठितं भावं परकृतिः सूयते तदा हेतुयुक्तम अतः सर्वं जगत संपरिवर्तते ॥ 23 ॥

  24. दीपाद अन्ये यथा दीपाः परवर्तन्ते सहस्रशः परकृतिः सृजते तद्वद आनन्त्यान नापचीयते ॥ 24 ॥

  25. अव्यक्तकर्मजा बुद्धिर अहंकारं परसूयते आकाशं चाप्य अहंकाराद वायुर आकाशसंभवः ॥ 25 ॥

  26. वायॊस तेजस ततश चापस तव अद्भ्यॊ हि वसुधॊद्गता मूलप्रकृतयॊ ऽसतौ ता जगद एतास्व अवस्थितम ॥ 26 ॥

  27. जञानेन्द्रियाण्य अतः पञ्च पञ्च कर्मेन्द्रियाण्य अपि विषयाः पञ्च चैकं च विकारे सॊदशं मनः ॥ 27 ॥

  28. शरॊत्रं तवक चक्षुषी जिह्वा घराणं पञ्चेन्द्रियाण्य अपि पदौ पायुर उपस्थश च हस्तौ वाक कर्मणाम अपि ॥ 28 ॥

  29. शब्दः सपर्शॊ ऽथ रूपं च रसॊ गन्धस तथैव च विज्ञेयं वयापकं चित्तं तेषु सर्वगतं मनः ॥ 29 ॥

  30. रसज्ञाने तु जिह्वेयं वयाहृते वाक तथैव च इन्द्रियैर विविधैर युक्तं सर्वं वयस्तं मनस तथा ॥ 30 ॥

  31. विद्यात तु सॊदशैतानि दैवतानि विभागशः देहेषु जञानकर्तारम उपासीनम उपासते ॥ 31 ॥

  32. तद्वत सॊमगुणा जिह्वा गन्धस तु पृथिवी गुणः शरॊत्रं शब्दगुणं चैव चक्षुर अग्नेर गुणस तथा सपर्शं वायुगुणं विद्यात सर्वभूतेषु सर्वदा ॥ 32 ॥

  33. मनः सत्त्वगुणं पराहुः सत्त्वम अव्यक्तजं तथा सर्वभूतात्मभूतस्थं तस्माद बुध्येत बुद्धिमान ॥ 33 ॥

  34. एते भावा जगत सर्वं वहन्ति सचराचरम शरिता विरजसं देवं यम आहुः परमं पदम ॥ 34 ॥

  35. नवद्वारं पुरं पुण्यम एतैर भावैः समन्वितम वयाप्य शेते महान आत्मा तस्मात पुरुष उच्यते ॥ 35 ॥

  36. अजरः सॊ ऽमरश चैव वयक्ताव्यक्तॊपदेशवान वयापकः सगुणः सूक्ष्मः सर्वभूतगुणाश्रयः ॥ 36 ॥

  37. यथा दीपः परकाशात्मा हरस्वॊ वा यदि वा महान जञानात्मानं तथा विद्यात पुरुषं सर्वजन्तुषु ॥ 37 ॥

  38. सॊ ऽतर वेदयते वेद्यं स शृणॊति स पश्यति कारणं तस्य देहॊ ऽयं स कर्ता सर्वकर्मणाम ॥ 38 ॥

  39. अग्निर दारु गतॊ यद्वद भिन्ने दारौ न दृश्यते तथैवात्मा शरीरस्थॊ यॊगेनैवात्र दृश्यते ॥ 39 ॥

  40. नदीष्व आपॊ यथा युक्ता यथा सूर्ये मरीचयः संतन्वाना यथा यान्ति तथा देहाः शरीरिणाम ॥ 40 ॥

  41. सवप्नयॊगे यथैवात्मा पञ्चेन्द्रिय समागतः देहम उत्सृज्य वै याति तथैवात्रॊपलभ्यते ॥ 41 ॥

  42. कर्मणा वयाप्यते पूर्वं कर्मणा चॊपपद्यते कर्मणा नीयते ऽनयत्र सवकृतेन बलीयसा ॥ 42 ॥

  43. स तु देहाद यथा देहं तयक्त्वान्यं परतिपद्यते तथा तं संप्रवक्ष्यामि भूतग्रामं सवकर्मजम ॥ 43 ॥

Reach this point to mark the section finished.

Continue to अध्याय 204

Previous: अध्याय 202