[वैषम्पायन] याज्ञसेन्या वचॊ शरुत्वा पुनर एवार्जुनॊ ऽबरवीत अनुमान्य महाबाहुं जयेष्ठं भरातरम ईश्वरम ॥ 1 ॥
दण्डः शास्ति परजाः सर्वा दण्ड एवाभिरक्षति दण्डः सुप्तेषु जागर्ति दण्डं धर्मं विदुर बुधाः ॥ 2 ॥
धर्मं संरक्षते दण्डस तथेवार्थं नराधिप कामं संरक्षते दण्डस तरिवर्गॊ दण्ड उच्यते ॥ 3 ॥
दण्डेन रक्ष्यते धान्यं धनं दण्डेन रक्ष्यते एतद विद्वन्न उपादत्स्व सवभावं पश्य लौकिकम ॥ 4 ॥
राजदण्डभयाद एके पापाः पापं न कुर्वते यमदण्डभयाद एके परलॊकभयाद अपि ॥ 5 ॥
परस्परभयाद एके पापाः पापं न कुर्वते एवं सांसिद्धिके लॊके सर्वं दण्डे परतिष्ठितम ॥ 6 ॥
दण्डस्यैव भयाद एके न खादन्ति परस्परम अन्धे तमसि मज्जेयुर यदि दण्डॊ न पालयेत ॥ 7 ॥
यस्माद अदान्तान दमयत्य अशिष्टान दण्डयत्य अपि दमनाद दण्डनाच चैव तस्माद दण्डं विदुर बुधाः ॥ 8 ॥
वाचि दण्डॊ बराह्मणानां कषत्रियाणां भुजार्पणम दानदण्डः समृतॊ वैश्यॊ निर्दण्डः शूद्र उच्यते ॥ 9 ॥
असंमॊहाय मर्त्यानाम अर्थसंरक्षणाय च मर्यादा सथापिता लॊके दण्डसंज्ञा विशां पते ॥ 10 ॥
यत्र शयामॊ लॊहिताक्षॊ दण्डश चरति सूनृतः परजास तत्र न मुह्यन्ति नेता चेत साधु पश्यति ॥ 11 ॥
बरह्म चारी गृहस्थश च वानप्रस्थॊ ऽथ भिक्षुकः दण्डस्यैव भयाद एते मनुष्या वर्त्मनि सथिताः ॥ 12 ॥
नाभीतॊ यजते राजन नाभीतॊ दातुम इच्छति नाभीतः पुरुषः कश चित समये सथातुम इच्छति ॥ 13 ॥
नाच्छित्त्वा परमर्माणि नाकृत्वा कर्म दारुणम नाहत्वा मत्स्यघातीव पराप्नॊति महतीं शरियम ॥ 14 ॥
नाघ्नतः कीर्तिर अस्तीह न वित्तं न पुनः परजाः इन्द्रॊ वृत्रवधेनैव महेन्द्रः समपद्यत ॥ 15 ॥
य एव देवा हन्तारस ताँल लॊकॊ ऽरचयते भृशम हन्ता रुद्रस तथा सकन्दः शक्रॊ ऽगनिर वरुणॊ यमः ॥ 16 ॥
हन्ता कालस तथा वायुर मृत्युर वैश्रवणॊ रविः वसवॊ मरुतः साध्या विश्वे देवाश च भारत ॥ 17 ॥
एतान देवान नमस्यन्ति परताप परणता जनाः न बरह्माणं न धातारं न पूषाणं कथं चन ॥ 18 ॥
मध्यस्थान सर्वभूतेषु दान्ताञ शम परायणान यजन्ते मानवाः के चित परशान्ताः सर्वकर्मसु ॥ 19 ॥
न हि पश्यामि जीवन्तं लॊके कं चिद अहिंसया सत्त्वैः सत्त्वानि जीवन्ति दुर्बलैर बलवत्तराः ॥ 20 ॥
नकुलॊ मूषकान अत्ति बिडालॊ नकुलं तथा बिडालम अत्ति शवा राजञ शवानं वयालमृगस तथा ॥ 21 ॥
तान अत्ति पुरुषः सर्वान पश्य धर्मॊ यथागतः पराणस्यान्नम इदं सर्वं जङ्गमं सथावरं च यत ॥ 22 ॥
विधानं देव विहितं तत्र विद्वान न मुह्यते यथा सृष्टॊ ऽसि राजेन्द्र तथा भवितुम अर्हसि ॥ 23 ॥
विनीतक्रॊधहर्षा हि मन्दा वनम उपाश्रिताः विना वधं न कुर्वन्ति तापसाः पराणयापनम ॥ 24 ॥
उदके बहवः पराणाः पृथिव्यां च फलेषु च न च कश चिन न तान हन्ति किम अन्यत पराणयापनात ॥ 25 ॥
सूक्ष्मयॊनीनि भूतानि तर्क गम्यानि कानि चित पक्ष्मणॊ ऽपि निपातेन येषां सयात सकन्धपर्ययः ॥ 26 ॥
गरामान निष्क्रम्य मुनयॊ विगतक्रॊधमत्सराः वने कुटुम्ब धर्माणॊ दृश्यन्ते परिमॊहिताः ॥ 27 ॥
भूमिं भित्त्वौषधीश छित्त्वा वृक्षादीन अण्डजान पशून मनुष्यास तन्वते यज्ञांस ते सवर्गं पराप्नुवन्ति च ॥ 28 ॥
दण्डनीत्यां परणीतायां सर्वे सिध्यन्त्य उपक्रमाः कौन्तेय सर्वभूतानां तत्र मे नास्ति संशयः ॥ 29 ॥
दण्डश चेन न भवेल लॊके वयनशिष्यन्न इमाः परजाः शूले मत्स्यान इवापक्ष्यन दुर्बलान बलवत्तराः ॥ 30 ॥
सत्यं चेदं बरह्मणा पूर्वम उक्तं; दण्डः परजा रक्षति साधु नीतः पश्याग्नयश च परतिशाम्यन्त्य अभीताः; संतर्जिता दण्डभयाज जवलन्ति ॥ 31 ॥
अन्धं तम इवेदं सयान न परज्ञायेत किं चन दण्डश चेन न भवेल लॊके विभजन साध्वसाधुनी ॥ 32 ॥
ये ऽपि संभिन्नमर्यादा नास्तिका वेद निन्दकाः ते ऽपि भॊगाय कल्पन्ते दण्डेनॊपनिपीडिताः ॥ 33 ॥
सर्वॊ दण्डजितॊ लॊकॊ दुर्लभॊ हि शुचिर नरः दण्डस्य हि भयाद भीतॊ भॊगायेह परकल्पते ॥ 34 ॥
चातुर्वर्ण्याप्रमॊहाय सुनीत नयनाय च दण्डॊ विधात्रा विहितॊ धर्मार्थाव्व अभिरक्षितुम ॥ 35 ॥
यदि दण्डान न बिभ्येयुर वयांसि शवापदानि च अद्युः पशून मनुष्यांश च यज्ञार्थानि हवींषि च ॥ 36 ॥
न बरह्मचर्य अधीयीत कल्याणी गौर न दुह्यते न कन्यॊद्वहनं गच्छेद यदि दण्डॊ न पालयेत ॥ 37 ॥
विश्वलॊपः परवर्तेत भिद्येरन सर्वसेतवः ममत्वं न परजानीयुर यदि दण्डॊ न पालयेत ॥ 38 ॥
न संवत्सरसत्राणि तिष्ठेयुर अकुतॊभयाः विधिवद दक्षिणावन्ति यदि दण्डॊ न पालयेत ॥ 39 ॥
चरेयुर नाश्रमे धर्मं यथॊक्तं विधिम आश्रिताः न विद्यां पराप्नुयात कश चिद यदि दण्डॊ न पालयेत ॥ 40 ॥
न चॊष्ट्रा न बलीवर्दा नाश्वाश्वतर गर्दभाः युक्ता वहेयुर यानानि यदि दण्डॊ न पालयेत ॥ 41 ॥
न परेष्या वचनं कुर्युर न बालॊ जातु कर्हि चित तिष्ठेत पितृमते धर्मे यदि दण्डॊ न पालयेत ॥ 42 ॥
दण्डे सथिताः परजाः सर्वा भयं दण्डं विदुर बुधाः दण्डे सवर्गॊ मनुष्याणां लॊकॊ ऽयं च परतिष्ठितः ॥ 43 ॥
न तत्र कूटं पापं वा वञ्चना वापि दृष्यते यत्र दण्डः सुविहितश चरत्य अरिविनाशनः ॥ 44 ॥
हविः शवा परपिबेद धृष्टॊ दण्डश चेन नॊद्यतॊ भवेत हरेत काकः पुरॊडाशं यदि दण्डॊ न पालयेत ॥ 45 ॥
यद इदं धर्मतॊ राज्यं विहितं यद्य अधर्मतः कार्यस तत्र न शॊकॊ वै भुङ्क्ष्व भॊगान यजस्व च ॥ 46 ॥
सुखेन धर्मं शरीमन्तश चरन्ति शुचि वाससः संवसन्तः परियैर दारैर भुञ्जानाश चान्नम उत्तमम ॥ 47 ॥
अर्थे सर्वे समारम्भाः समायत्ता न संशयः स च दण्डे समायत्तः पश्य दण्डस्य गौरवम ॥ 48 ॥
लॊकयात्रार्थम एवेह धर्मप्रवचनं कृतम अहिंसा साधु हिंसेति शरेयान धर्मपरिग्रहः ॥ 49 ॥
नात्यन्त गुणवान कश चिन न चाप्य अत्यन्तनिर्गुणः उभयं सर्वकार्येषु दृश्यते साध्व असाधु च ॥ 50 ॥
पशूनां वृषणं छित्त्वा ततॊ भिन्दन्ति नस्तकान कृषन्ति बहवॊ भारान बध्नन्ति दमयन्ति च ॥ 51 ॥
एवं पर्याकुले लॊके विपथे जर्जरीकृते तैस तैर नयायैर महाराज पुराणं धर्मम आचर ॥ 52 ॥
जय देहि परजा रक्ष धर्मं समनुपालय अमित्राञ जहि कौन्तेय मित्राणि परिपालय ॥ 53 ॥
मा च ते निघ्नतः शत्रून मन्युर भवतु भारत न तत्र किल्बिषं किं चित कर्तुं भवति भारत ॥ 54 ॥
आततायी हि यॊ हन्याद आततायिनम आगतम न तेन भरूणहा स सयान मन्युस तं मन्युम ऋच्छति ॥ 55 ॥
अवध्यः सर्वभूतानाम अन्तरात्मा न संशयः अवध्ये चात्मनि कथं वध्यॊ भवति केन चित ॥ 56 ॥
यथा हि पुरुषः शालां पुनः संप्रविशेन नवाम एवं जीवः शरीराणि तानि तानि परपद्यते ॥ 57 ॥
देहान पुराणान उत्सृज्य नवान संप्रतिपद्यते एवं मृत्युमुखं पराहुर ये जनास तत्त्वदर्शिनः ॥ 58 ॥
शान्तिपर्व · Shanti Parva
अध्याय 15
Reach this point to mark the section finished.
Continue to अध्याय 16