[य] असौम्याः सौम्य रूपेण सौम्याश चासौम्य दर्शिनः ईदृशान पुरुषांस तात कथं विद्यामहे वयम ॥ 1 ॥
[भ] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम वयाघ्रगॊमायु संवादं तं निबॊध युधिष्ठिर ॥ 2 ॥
पुरिकायां पुरि पुरा शरीमत्यां पौरिकॊ नृपः परहिंसा रुचिः करूरॊ बभूव पुरुषाधमः ॥ 3 ॥
स तव आयुषि परिक्षीणे जगामानीप्सितां गतिम गॊमायुत्वं च संप्राप्तॊ दूषितः पूर्वकर्मणा ॥ 4 ॥
संस्मृत्य पूर्वजातिं स निवेदं परमं गतः न भक्षयति मांसानि परैर उपहृतान्य अपि ॥ 5 ॥
अहिंस्रः सर्वभूतेषु सत्यवाक सुदृढ वरतः चकार च यथाकामम आहारं पतितैः फलैः ॥ 6 ॥
शमशाने तस्य चावासॊ गॊमायॊः संमतॊ ऽभवत जन्म भूम्यनुरॊधाच च नान्यद वासम अरॊचयत ॥ 7 ॥
तस्य शौचम अमृष्यन्तः सर्वे ते सह जातयः चालयन्ति सम तां बुद्धिं वचनैः परश्रयॊत्तरैः ॥ 8 ॥
वसन पितृवने रौद्रे शौचं लप्सितुम इच्छसि इयं विप्रतिपत्तिस ते यदा तवं पिशिताशनः ॥ 9 ॥
तत समॊ वा भवास्माभिर भक्ष्यान दास्यामहे वयम भुङ्क्ष्व शौचं परित्यज्य यद धि भुक्तं तद अस्ति ते ॥ 10 ॥
इति तेषां वचः शरुत्वा परत्युवाच समाहितः मधुरैः परश्रितैर वाक्यैर हेतुमद्भिर अनिष्ठुरैः ॥ 11 ॥
अप्रमाणं परसूतिर मे शीलतः करियते कुलम परार्थयिष्ये तु तत कर्म येन विस्तीर्यते यशः ॥ 12 ॥
शमशाने यदि वासॊ मे समाधिर मे निशाम्यताम आत्मा फलति कर्माणि नाश्रमॊ धर्मलक्षणम ॥ 13 ॥
आश्रम्ये यॊ दविजं हन्याद गां वा दद्याद अनाश्रमे किं नु तत पातकं न सयात तद वा दत्तं वृथा भवेत ॥ 14 ॥
भवन्तः सर्वलॊभेन केवलं भक्षणे रताः अनुबन्धे तु ये दॊषास तान न पश्यन्ति मॊहिताः ॥ 15 ॥
अप्रत्यय कृतां गर्ह्याम अर्थापनय दूषिताम इह चामुत्र चानिष्टां तस्माद वृत्तिं न रॊचये ॥ 16 ॥
तं शुचिं पण्डितं मत्वा शार्दूलः खयातविक्रमः कृत्वात्म सदृशां पूजां साचिव्ये ऽवर्धयत सवयम ॥ 17 ॥
सौम्य विज्ञात रूपस तवं गच्छ यात्रां मया सह वरियन्ताम ईप्सिता भॊगाः परिहार्याश च पुष्कलाः ॥ 18 ॥
तीक्ष्णा वयम इति खयाता भवतॊ जञापयामहे मृदुपूर्वं घातिनस ते शरेयश चाधिगमिष्यति ॥ 19 ॥
अथ संपूज्य तद वाक्यं मृगेन्द्रस्य महात्मनः गॊमायुः परश्रितं वाक्यं बभाषे किं चिद आनतः ॥ 20 ॥
सदृशं मृगराजैतत तव वाक्यं मदन्तरे यत सहायान मृगयसे धर्मार्थकुशलाञ शुचीन ॥ 21 ॥
न शक्यम अनमात्येन महत्त्वम अनुशासितुम दुष्टामात्येन वा वीर शरीरपरिपन्थिना ॥ 22 ॥
सहायान अनुरक्तांस तु यतेतानुपसंहितान परस्परम असंघुष्टान विजिगीषून अलॊलुपान ॥ 23 ॥
तान अतीतॊपधान पराज्ञान हिते युक्तान मनस्विनः पूजयेथा महाभागान यथाचार्यान यथा पितॄन ॥ 24 ॥
न तव एवं मम संतॊषाद रॊचते ऽनयन मृगाधिप न कामये सुखान भॊगान ऐश्वर्यं वा तवदाश्रयम ॥ 25 ॥
न यॊक्ष्यति हि मे शीलं तव भृत्यैः पुरातनैः ते तवां विभेदयिष्यन्ति दुःखशीला मदन्तरे ॥ 26 ॥
संश्रयः शलाघनीयस तवम अन्येषाम अपि भास्वताम कृतात्मा सुमहाभागः पापकेष्व अप्य अदारुणः ॥ 27 ॥
दीर्घदर्शी महॊत्साहः सथूललक्ष्यॊ महाबलः कृती चामॊघ कर्तासि भाव्यैश च समलंकृतः ॥ 28 ॥
किं तु सवेनास्मि संतुष्टॊ दुःखा वृत्तिर अनुष्ठिता सेवायाश चापि नाभिज्ञः सवच्छन्देन वनेचरः ॥ 29 ॥
राजॊपक्रॊश दॊषाश च सर्वे संश्रयवासिनाम वनचर्या च निःसङ्गा निर्भया निरवग्रहा ॥ 30 ॥
नृपेणाहूयमानस्य यत तिष्ठति भयं हृदि न तत तिष्ठति तुष्टानां वने मूलफलाशिनाम ॥ 31 ॥
पानीयं वा निरायासं सवाद्व अन्नं वा भयॊत्तरम विचार्य खलु पश्यामि तत सुखं यत्र निर्वृतिः ॥ 32 ॥
अपराधैर न तावन्तॊ भृत्याः शिष्टा नराधिपैः उपघातैर यथा भृत्या दूषिता निधनं गताः ॥ 33 ॥
यदि तव एतन मया कार्यं मृगेन्द्रॊ यदि मन्यते समयं कृतम इच्छामि वर्तितव्यं यथा मयि ॥ 34 ॥
मदीया माननीयास ते शरॊतव्यं च हितं वचः कल्पिता या च ते वृत्तिः सा भवेत तव सुस्थिरा ॥ 35 ॥
न मन्त्रयेयम अन्यैस ते सचिवैः सह कर्हि चित नीतिमन्तः परीप्सन्तॊ वृथा बरूयुः परे मयि ॥ 36 ॥
एक एकेन संगम्य रहॊ बरूयां हितं तव न च ते जञातिकार्येषु परष्टव्यॊ ऽहं हिताहिते ॥ 37 ॥
मया संमन्त्र्य पश्चाच च न हिंस्याः सचिवास तवया मदीयानां च कुपितॊ मा तवं दण्डं निपातयेः ॥ 38 ॥
एवम अस्त्व इति तेनासौ मृगेन्द्रेणाभिपूजितः पराप्तवान मतिसाचिव्यं गॊमायुर वयाघ्रयॊनितः ॥ 39 ॥
तं तथा सत्कृतं दृष्ट्वा युज्यमानं च कर्मणि पराद्विषन कृतसंघाताः पूर्वभृत्या मुहुर मुहुः ॥ 40 ॥
मित्र बुद्ध्या च गॊमायुं सान्त्वयित्वा परवेश्य च दॊषेषु समतां नेतुम ऐच्छन्न अशुभ बुद्धयः ॥ 41 ॥
अन्यथा हय उचिताः पूर्वं परद्रव्यापहारिणः अशक्ताः किं चिद आदातुं दरव्यं गॊमायुयन्त्रिताः ॥ 42 ॥
वयुत्थानं चात्र काङ्क्षद्भिः कथाभिः परविलॊभ्यते धनेन महता चैव बुद्धिर अस्य विलॊभ्यते ॥ 43 ॥
न चापि स महाप्राज्ञस तस्माद धैर्याच चचाल ह अथास्य समयं कृत्वा विनाशाय सथिताः परे ॥ 44 ॥
ईप्सितं च मृगेन्द्रस्य मांसं यत तत्र संस्कृतम अपनीय सवयं तद धि तैर नयस्तं तस्य वेश्मनि ॥ 45 ॥
यदर्थं चाप्य अपहृतं येन यच चैव मन्त्रितम तस्य तद विदितं सर्वं कारणार्थं च मर्षितम ॥ 46 ॥
समयॊ ऽयं कृतस तेन साचिव्यम उपगच्छता नॊपघातस तवया गराह्यॊ राजन मैत्रीम इहेच्छता ॥ 47 ॥
भॊजने चॊपहर्तव्ये तन मांसं न सम दृश्यते मृगराजेन चाज्ञप्तं मृग्यतां चॊर इत्य उत ॥ 48 ॥
कृतकैश चापि तन मांसं मृगेन्द्रायॊपवर्णितम सचिवेनॊपनीतं ते विदुषा पराज्ञमानिन ॥ 49 ॥
सरॊषस तव अथ शार्दूलः शरुत्वा गॊमायुचापलम बभूवामर्षितॊ राजा वधं चास्याभ्यरॊचयत ॥ 50 ॥
छिद्रं तु तस्य तद दृष्ट्वा परॊचुस ते पूर्वमन्त्रिणः सर्वेषाम एव सॊ ऽसमाकं वृत्ति भङ्गेषु वर्तते ॥ 51 ॥
इदं चास्येदृशं कर्म वाल्लभ्येन तु रक्ष्यते शरुतश च सवामिना पूर्वं यादृशॊ नैव तादृशः ॥ 52 ॥
वान मात्रेणैव धर्मिष्ठः सवभावेन तु दारुणः धर्मच छद्मा हय अयं पापॊ वृथाचार परिग्रहः कार्यार्थं भॊजनार्थेषु वरतेषु कृतवाञ शरमम ॥ 53 ॥
मांसापनयनं जञात्वा वयाघ्रस तेषां तु तद वचः आज्ञापयाम आस तदा गॊमायुर वध्यताम इति ॥ 54 ॥
शार्दूलवचनं शरुत्वा शार्दूलजननी ततः मृगराजं हितैर वाक्यैः संबॊधयितुम आगमत ॥ 55 ॥
पुत्र नैतत तवया गराह्यं कपटारम्भ संवृतम कर्मसंघर्षजैर दॊषैर दुष्यत्य अशुचिभिः शुचिः ॥ 56 ॥
नॊच्छ्रितं सहते कश चित परक्रिया वैरकारिका शुचेर अपि हि युक्तस्य दॊष एव निपात्यते ॥ 57 ॥
लुब्धानां शुचयॊ दवेष्याः कातराणां तरस्विनः मूर्खाणां पण्डिता दवेष्या दरिद्राणां महाधनाः अधार्मिकाणां धर्मिष्ठा विरूपाणां सुरूपकाः ॥ 58 ॥
बहवः पण्डिता लुब्धाः सर्वे मायॊपजीविनः कुर्युर दॊषम अदॊषस्य बृहस्पतिमतेर अपि ॥ 59 ॥
शून्यात तच च गृहान मांसं यद अद्यापहृतं तव नेच्छते दीयमानं च साधु तावद विमृश्यताम ॥ 60 ॥
असत्याः सत्यसंकाशाः सत्याश चासत्य दर्शिनः दृश्यन्ते विधिना भावास तेषु युक्तं परीक्षणम ॥ 61 ॥
तलवद दृश्यते वयॊम खद्यॊतॊ हव्यवाड इव न चैवास्ति तलं वयॊम्नि न खद्यॊते हुताशनः ॥ 62 ॥
तस्मात परत्यक्षदृष्टॊ ऽपि युक्तम अर्थः परीक्षितुम परीक्ष्य जञापयन हय अर्थान न पश्चात परितप्यते ॥ 63 ॥
न दुष्करम इदं पुत्र यत परभुर घातयेत परम शलाघनीया च वर्या च लॊके परभवतां कषमा ॥ 64 ॥
सथापितॊ ऽयं पुत्र तवया सामन्तेष्व अधि विश्रुतः दुःखेनासाद्यते पात्रं धार्यताम एष ते सुहृत ॥ 65 ॥
दूषितं परदॊषैर हि गृह्णीते यॊ ऽनयथा शुचिम सवयं संदूषितामात्यः कषिप्रम एव विनश्यति ॥ 66 ॥
तस्माद अथारि संघाताद गॊमायॊः कश चिद आगतः धर्मात्मा तेन चाख्यातं यथैतत कपटं कृतम ॥ 67 ॥
ततॊ विज्ञात चारित्रः सत्कृत्य स विमॊक्षितः परिष्वक्तश च स सनेहं मृगेन्द्रेण पुनः पुनः ॥ 68 ॥
अनुज्ञाप्य मृगेन्द्रं तु गॊमायुर नीतिशास्त्रवित तेनामर्षेण संतप्तः परायम आसितुम ऐच्छत ॥ 69 ॥
शार्दूलस तत्र गॊमायुं सनेहात परस्रुत लॊचनः अवारयत स धर्मिष्ठं पूजया परतिपूजयन ॥ 70 ॥
तं स गॊमायुर आलॊक्य सनेहाद आगतसंभ्रमम बभाषे परणतॊ वाक्यं बाष्पगद्गदया गिरा ॥ 71 ॥
पूजितॊ ऽहं तवया पूर्वं पश्चाच चैव विमानितः परेषाम आस्पदं नीतॊ वस्तुं नार्हाम्य अहं तवयि ॥ 72 ॥
सवसंतुष्टाश चयुताः सथानान मानात पत्यवरॊपिताः सवयं चॊपहृता भृत्या ये चाप्य उपहृताः परैः ॥ 73 ॥
परिक्षीणाश च लुब्धाश च करूराः काराभितापिताः हृतस्वा मानिनॊ ये च तयक्तॊपात्ता महेप्सवः ॥ 74 ॥
संतापिताश च ये के चिद वयसनौग परतीक्षिणः अन्तर्हिताः सॊपहिताः सर्वे ते परसाधनाः ॥ 75 ॥
अवमानेन युक्तस्य सथापितस्य च मे पुनः कथं यास्यसि विश्वासम अहम एष्यामि वा पुनः ॥ 76 ॥
समर्थ इति संगृह्य सथापयित्वा परीक्ष्य च कृतं च समयं भित्त्वा तवयाहम अवमानितः ॥ 77 ॥
परथमं यः समाख्यातः शीलवान इति संसदि न वाच्यं तस्य वैगुण्यं परतिज्ञां परिरक्षता ॥ 78 ॥
एवं चावमतस्येह विश्वासं किं परयास्यसि तवयि चैव हय अविश्वासे ममॊद्वेगॊ भविष्यति ॥ 79 ॥
शङ्कितस तवम अहं भीतः परे छिन्द्रानुदर्शिनः अस्निग्धाश चैव दुस्तॊषाः कर्म चैतद बहुच छलम ॥ 80 ॥
दुःखेन शलेष्यते भिन्नं शलिष्टं दुःखेन भिद्यते भिन्नश्लिष्टा तु या परीतिर न सा सनेहेन वर्तते ॥ 81 ॥
कश चिद एव हि भीतस तु दृश्यते न परात्मनॊः कार्यापेक्षा हि वर्तन्ते भावाः सनिग्धास तु दुर्लभाः ॥ 82 ॥
सुदुःखं पुरुषज्ञानं चित्तं हय एषां चलाचलम समर्थॊ वाप्य अशक्तॊ वा शतेष्व एकॊ ऽधिगम्यते ॥ 83 ॥
अकस्मात परक्रिया नॄणाम अकस्माच चापकर्षणम शुभाशुभे महत्त्वं च परकर्तुं बुद्धिलाघवात ॥ 84 ॥
एवं बहुविधं सान्त्वम उक्त्वा धर्मार्थहेतुमत परसादयित्वा राजानं गॊमायुर वनम अभ्यगात ॥ 85 ॥
अगृह्यानुनयं तस्य मृगेन्द्रस्य स बुद्धिमान गॊमायुः परायम आसीनस तयक्त्व देहं दिवं ययौ ॥ 86 ॥
शान्तिपर्व · Shanti Parva
अध्याय 112
Reach this point to mark the section finished.
Continue to अध्याय 113