[सम्जय] ततस ते सहिता वीराः परयाता दक्षिणामुखाः उपास्तमय वेलायां शिबिराभ्याशम आगताः ॥ 1 ॥
विमुच्य वाहांस तवरिता भीताः समभवंस तदा गहनं देशम आसाद्य परच्छन्ना नयविशन्त ते ॥ 2 ॥
सेनानिवेशम अभितॊ नातिदूरम अवस्थिताः निवृत्ता निशितैः शस्त्रैः समन्तात कषतविक्षताः ॥ 3 ॥
दीर्घम उष्णं च निःश्वस्य पाण्डवान अन्वचिन्तयन शरुत्वा च निनदं घॊरं पाण्डवानां जयैषिणाम ॥ 4 ॥
अनुसार भराद भीताः पराङ्मुखा पराद्रवन पुनः ते मुहूर्तं ततॊ गत्वा शरान्तवाहाः पिपासिताः ॥ 5 ॥
नामृष्यन्त महेष्वासाः करॊधामर्षवशं गताः राज्ञॊ वधेन संतप्ता मुहूर्तं समवस्थिताः ॥ 6 ॥
[धृ] अश्रद्धेयम इदं कर्मकृतं भीमेन संजय यत स नागायुत पराणः पुत्रॊ मम निपातितः ॥ 7 ॥
अवध्यः सर्वभूतानां वज्रसंहननॊ युवा पाण्डवैः समरे पुत्रॊ निहतॊ मम संजय ॥ 8 ॥
न दिष्टम अभ्यतिक्रान्तुं शक्यं गावल्गणे नरैः यत समेत्य रणे पार्थैः पुत्रॊ मम निपातितः ॥ 9 ॥
अद्रिसारमयं नूनं हृदयं मम संजय हतं पुत्रशतं शरुत्वा यन न दीर्णं सहस्रधा ॥ 10 ॥
कथं हि वृद्धमिथुनं हतपुत्रं भविष्यति न हय अहं पाण्डवेयस्य विषये वस्तुम उत्सहे ॥ 11 ॥
कथं राज्ञः पिता भूत्वा सवयं राजा च संजय परेष्यभूतः परवर्तेयं पाण्डवेयस्य शासनात ॥ 12 ॥
आज्ञाप्य पृथिवीं सर्वां सथित्वा मूर्ध्नि च संजय कथम अद्य भविष्यामि परेष्यभूतॊ दुरन्त कृत ॥ 13 ॥
कथं भीमस्य वाक्यानि शरॊतुं शक्ष्यामि संजय येन पुत्रशतं पूर्णम एकेन निहतं मम ॥ 14 ॥
कृतं सत्यं वचस तस्य विदुरस्य महात्मनः अकुर्वता वचस तेन मम पुत्रेण संजय ॥ 15 ॥
अधर्मेण हते तात पुत्रे दुर्यॊधने मम कृतवर्मा कृपॊ दरौणिः किम अकुर्वत संजय ॥ 16 ॥
[स] गत्वा तु तावका राजन नातिदूरम अवस्थिताः अपश्यन्त वनं घॊरं नानाद्रुमलताकुलम ॥ 17 ॥
ते मुहूर्तं तु विश्रम्य लब्धतॊयैर हयॊत्तमैः सूर्यास्तमय वेलायाम आसेदुः सुमहद वनम ॥ 18 ॥
नानामृगगणैर जुष्टं नानापक्षिसमाकुलम नानाद्रुमलताच्छन्नं नानाव्यालनिषेवितम ॥ 19 ॥
नाना तॊयसमाकीर्णं तडागैर उपशॊभितम पद्मिनी शतसंछन्नं नीलॊत्पलसमायुतम ॥ 20 ॥
परविश्य तद वनं घॊरं वीक्षमाणाः समन्ततः शाखा सहस्रसंछन्नं नयग्रॊधं ददृशुस ततः ॥ 21 ॥
उपेत्य तु तदा राजन नयग्रॊधं ते महारथाः ददृशुर दविपदां शरेष्ठाः शरेष्ठं तं वै वनस्पतिम ॥ 22 ॥
ते ऽवतीर्य रथेभ्यस तु विप्रमुच्य च वाजिनः उपस्पृश्य यथान्यायं संध्याम अन्वासत परभॊ ॥ 23 ॥
ततॊ ऽसतं पर्वतश्रेष्ठम अनुप्राप्ते दिवाकरे सर्वस्य जगतॊ धात्री शर्वरी समपद्यत ॥ 24 ॥
गरहनक्षत्रताराभिः परकीर्णाभिर अलंकृतम नभॊऽंशुकम इवाभाति परेक्षणीयं समन्ततः ॥ 25 ॥
ईषच चापि परवल्गन्ति ये सत्त्वा रात्रिचारिणः दिवा चराश च ये सत्त्वास ते निद्रावशम आगताः ॥ 26 ॥
रात्रिंचराणां सत्त्वानां निनादॊ ऽभूत सुदारुणः करव्यादाश च परमुदिता घॊरा पराप्ता च शर्वरी ॥ 27 ॥
तस्मिन रात्रिमुखे घॊरे दुःखशॊकसमन्विताः कृतवर्मा कृपॊ दरौणिर उपॊपविविशुः समम ॥ 28 ॥
तत्रॊपविष्टाः शॊचन्तॊ नयग्रॊधस्य समन्ततः तम एवार्थम अतिक्रान्तं कुरुपाण्डवयॊः कषयम ॥ 29 ॥
निद्रया च परीताङ्गा निषेदुर धरणीतले शरमेण सुदृढं युक्ता विक्षता विविधैः शरैः ॥ 30 ॥
ततॊ निद्रावशं पराप्तौ कृप भॊजौ महारथौ सुखॊचिताव अदुःखार्हौ निषण्णौ धरणीतले तौ तु सुप्तौ महाराज शरमशॊकसमन्वितौ ॥ 31 ॥
करॊधामर्षवशं पराप्तॊ दरॊणपुत्रस तु भारत नैव सम स जगामाथ निद्रां सर्प इव शवसन ॥ 32 ॥
न लेभे स तु निद्रां वै दह्यमानॊ ऽतिमन्युना वीक्षां चक्रे महाबाहुस तद वनं घॊरदर्शनम ॥ 33 ॥
वीक्षमाणॊ वनॊद्देशं नाना सत्त्वैर निषेवितम अपश्यत महाबाहुर नयग्रॊधं वायसायुतम ॥ 34 ॥
तत्र काकसहस्राणि तां निशां पर्यणामयन सुखं सवपन्तः कौरव्य पृथक्पृथग अपाश्रयाः ॥ 35 ॥
सुप्तेषु तेषु काकेषु विस्रब्धेषु समन्ततः सॊ ऽपश्यत सहसायान्तम उलूकं घॊरदर्शनम ॥ 36 ॥
महास्वनं महाकायं हर्यक्षं बभ्रु पिङ्गलम सुदीर्घघॊणा नखरं सुपर्णम इव वेगिनम ॥ 37 ॥
सॊ ऽथ शब्दं मृदुं कृत्वा लीयमान इवाण्डजः नयग्रॊधस्य ततः शाखां परार्थयाम आस भारत ॥ 38 ॥
संनिपत्य तु शाखायां नयग्रॊधस्य विहंगमः सुप्ताञ जघान सुबहून वायसान वायसान्तकः ॥ 39 ॥
केषां चिद अच्छिनत पक्षाञ शिरांसि च चकर्त ह चरणांश चैव केषां चिद बभञ्ज चरणायुधः ॥ 40 ॥
कषणेनाहन सबलवान ये ऽसय दृष्टिपथे सथिताः तेषां शरीरावयवैः शरीरैश च विशां पते नयग्रॊधमण्डलं सर्वं संछन्नं सर्वतॊ ऽभवत ॥ 41 ॥
तांस तु हत्वा ततः काकान कौशिकॊ मुदितॊ ऽभवत परतिकृत्य यथाकामं शत्रूणां शत्रुसूदनः ॥ 42 ॥
तद दृष्ट्वा सॊपधं कर्म कौशिकेन कृतं निशि तद्भावकृतसंकल्पॊ दरौणिर एकॊ वयचिन्तयत ॥ 43 ॥
उपदेशः कृतॊ ऽनेन पक्षिणा मम संयुगे शत्रुणां कषपणे युक्तः पराप्तकालश च मे मतः ॥ 44 ॥
नाद्य शक्या मया हन्तुं पाण्डवा जितकाशिनः बलवन्तः कृतॊत्साहा लब्धलक्षाः परहारिणः राज्ञः सकाशे तेषां च परतिज्ञातॊ वधॊ मया ॥ 45 ॥
पतंगाग्निसमां वृत्तिम आस्थायात्म विनाशिनीम नयायतॊ युध्यमानस्य पराणत्यागॊ न संशयः छद्मना तु भवेत सिद्धिः शत्रूणां च कषयॊ महान ॥ 46 ॥
तत्र संशयिताद अर्थाद यॊ ऽरथॊ निःसंशयॊ भवेत तं जना बहु मन्यन्ते ये ऽरथशास्त्रविशारदाः ॥ 47 ॥
यच चाप्य अत्र भवेद वाच्यं गर्हितं लॊकनिन्दितम कर्तव्यं तन मनुष्येण कषत्रधर्मेण वर्तता ॥ 48 ॥
निन्दितानि च सर्वाणि कुत्सितानि पदे पदे सॊपधानि कृतान्य एव पाण्डवैर अकृतात्मभिः ॥ 49 ॥
अस्मिन्न अर्थे पुरा गीतौ शरूयेते धर्मचिन्तकैः शलॊकौ नयायम अवेक्षद्भिस तत्त्वार्थं तत्त्वदर्शिभिः ॥ 50 ॥
परिश्रान्ते विदीर्णे च भुञ्जाने चापि शत्रुभिः परस्थाने च परवेशे च परहर्तव्यं रिपॊर बलम ॥ 51 ॥
निद्रार्तम अर्धरात्रे च तथा नष्टप्रणायकम भिन्नयॊधं बलं यच च दविधा युक्तं च यद भवेत ॥ 52 ॥
इत्य एवं निश्चयं चक्रे सुप्तानां युधि मारणे पाण्डूनां सह पाञ्चालैर दरॊणपुत्रः परतापवान ॥ 53 ॥
स करूरां मतिम आस्थाय विनिश्चित्य मुहुर मुहुः सुप्तौ पराबॊधयत तौ तु मातुलं भॊजम एव च ॥ 54 ॥
नॊत्तरं परतिपेदे च तत्र युक्तं हरिया वृतः स मुहूर्तम इव धयात्वा बाष्पविह्वलम अब्रवीत ॥ 55 ॥
हतॊ दुर्यॊधनॊ राजा एकवीरॊ महाबलः यस्यार्थे वैरम अस्माभिर आसक्तं पाण्डवैः सह ॥ 56 ॥
एकाकी बहुभिः कषुद्रैर आहवे शुद्धविक्रमः पातितॊ भीमसेनेन एकादश चमूपतिः ॥ 57 ॥
वृकॊदरेण कषुद्रेण सुनृशंसम इदं कृतम मूर्धाभिषिक्तस्य शिरः पादेन परिमृद्नता ॥ 58 ॥
विनर्दन्ति सम पाञ्चालाः कष्वेडन्ति च हसन्ति च धमन्ति शङ्खाञ शतशॊ हृष्टा घनन्ति च दुन्दुभीन ॥ 59 ॥
वादित्रघॊषस तुमुलॊ विमिश्रः शङ्खनिस्वनैः अनिलेनेरितॊ घॊरॊ दिशः पूरयतीव हि ॥ 60 ॥
अश्वानां हेषमाणानां गजानां चैव बृंहताम सिंहनादश च शूराणां शरूयते सुमहान अयम ॥ 61 ॥
दिशं पराचीं समाश्रित्य हृष्टानां गर्जतां भृशम रथनेमि सवनाश चैव शरूयन्ते लॊमहर्षणाः ॥ 62 ॥
पाण्डवैर धार्तराष्ट्राणां यद इदं कदनं कृतम वयम एव तरयः शिष्टास तस्मिन महति वैशसे ॥ 63 ॥
के चिन नागशतप्राणाः के चित सर्वास्त्रकॊविदाः निहताः पाण्डवेयैः सम मन्ये कालस्य पर्ययम ॥ 64 ॥
एवम एतेन भाव्यं हि नूनं कार्येण तत्त्वतः यथा हय अस्येदृशी निष्ठा कृते कार्ये ऽपि दुष्करे ॥ 65 ॥
भवतॊस तु यदि परज्ञा न मॊहाद अपचीयते वयापन्ने ऽसमिन महत्य अर्थे यन नः शरेयस तद उच्यताम ॥ 66 ॥
सौप्तिकपर्व · Sauptika Parva
अध्याय 1
Reach this point to mark the section finished.
Continue to अध्याय 2