[ज] ययातिः पूर्वकॊ ऽसमाकं दशमॊ यः परजापतेः कथं स शुक्रतनयां लेभे परमदुर्लभाम ॥ 1 ॥
एतद इच्छाम्य अहं शरॊतुं विस्तरेण दविजॊत्तम आनुपूर्व्या च मे शंस पूरॊर वंशकरान पृथक ॥ 2 ॥
[व] ययातिर आसीद राजर्षिर देवराजसमद्युतिः तं शुक्रवृष पर्वाणौ वव्राते वै यथा पुरा ॥ 3 ॥
तत ते ऽहं संप्रवक्ष्यामि पृच्छतॊ जनमेजय देवयान्याश च संयॊगं ययातेर नाहुषस्य च ॥ 4 ॥
सुराणाम असुराणां च समजायत वै मिथः ऐश्वर्यं परति संघर्षस तरैलॊक्ये सचराचरे ॥ 5 ॥
जिगीषया ततॊ देवा वव्रिर आङ्गिरसं मुनिम पौरॊहित्येन याज्यार्थे काव्यं तूशनसं परे बराह्मणौ ताव उभौ नित्यम अन्यॊन्यस्पर्धिनौ भृशम ॥ 6 ॥
तत्र देवा निजघ्नुर यान दानवान युधि संगतान तान पुनर जीवयाम आस काव्यॊ विद्या बलाश्रयात ततस ते पुनर उत्थाय यॊधयां चक्रिरे सुरान ॥ 7 ॥
असुरास तु निजघ्नुर यान सुरान समरमूर्धनि न तान संजीवयाम आस बृहस्पतिर उदारधीः ॥ 8 ॥
न हि वेद स तां विद्यां यां काव्यॊ वेद वीर्यवान संजीवनीं ततॊ देवा विषादम अगमन परम ॥ 9 ॥
ते तु देवा भयॊद्विग्नाः काव्याद उशनसस तदा ऊचुः कचम उपागम्य जयेष्ठं पुत्रं बृहस्पतेः ॥ 10 ॥
भजमानान भजस्वास्मान कुरु नः साह्यम उत्तमम यासौ विद्या निवसति बराह्मणे ऽमिततेजसि शुक्रे ताम आहर कषिप्रं भागभान नॊ भविष्यसि ॥ 11 ॥
वृषपर्व समीपे स शक्यॊ दरष्टुं तवया दविजः रक्षते दानवांस तत्र न स रक्षत्य अदानवान ॥ 12 ॥
तम आराधयितुं शक्तॊ भवान पूर्ववयाः कविम देव यानीं च दयितां सुतां तस्य महात्मनः ॥ 13 ॥
तवम आराधयितुं शक्तॊ नान्यः कश चन विद्यते शीलदाक्षिण्य माधुर्यैर आचारेण दमेन च देव यान्यां हि तुष्टायां विद्यां तां पराप्स्यसि धरुवम ॥ 14 ॥
तथेत्य उक्त्वा ततः परायाद बृहस्पतिसुतः कचः तदाभिपूजितॊ देवैः समीपं वृषपर्वणः ॥ 15 ॥
स गत्वा तवरितॊ राजन देवैः संप्रेषितः कचः असुरेन्द्र पुरे शुक्रं दृष्ट्वा वाक्यम उवाच ह ॥ 16 ॥
ऋषेर अङ्गिरसः पौत्रं पुत्रं साक्षाद बृहस्पतेः नाम्ना कच इति खयातं शिष्यं गृह्णातु मां भवान ॥ 17 ॥
बरह्मचर्यं चरिष्यामि तवय्य अहं परमं गुरौ अनुमन्यस्व मां बरह्मन सहस्रं परिवत्सरान ॥ 18 ॥
[षुक्र] कच सुस्वागतं ते ऽसतु परतिगृह्णामि ते वचः अर्चयिष्ये ऽहम अर्च्यं तवाम अर्चितॊ ऽसतु बृहस्पतिः ॥ 19 ॥
[व] कचस तु तं तथेत्य उक्त्वा परतिजग्राह तद वरतम आदिष्टं कवि पुत्रेण शुक्रेणॊशनसा सवयम ॥ 20 ॥
वरतस्य वरतकालं स यथॊक्तं परत्यगृह्णत आराधयन्न उपाध्यायं देव यानीं च भारत ॥ 21 ॥
नित्यम आराधयिष्यंस तां युवा यौवनग आमुखे गायन नृत्यन वादयंश च देव यानीम अतॊषयत ॥ 22 ॥
संशीलयन देव यानीं कन्यां संप्राप्तयौवनाम पुष्पैः फलैः परेषणैश च तॊषयाम आस भारत ॥ 23 ॥
देव यान्य अपि तं विप्रं नियमव्रतचारिणम अनुगायमाना ललना रहः पर्यचरत तदा ॥ 24 ॥
पञ्चवर्षशतान्य एवं कचस्य चरतॊ वरतम तत्रातीयुर अथॊ बुद्ध्वा दानवास तं ततः कचम ॥ 25 ॥
गा रक्षन्तं वने दृष्ट्वा रहस्य एकम अमर्षिताः जघ्नुर बृहस्पतेर दवेषाद विद्या रक्षार्थम एव च हत्वा शाला वृकेभ्यश च परायच्छंस तिलशः कृतम ॥ 26 ॥
ततॊ गावॊ निवृत्तास ता अगॊपाः सवं निवेशनम ता दृष्ट्वा रहिता गास तु कचेनाभ्यागता वनात उवाच वचनं काले देव यान्य अथ भारत ॥ 27 ॥
अहुतं चाग्निहॊत्रं ते सूर्यश चास्तं गतः परभॊ अगॊपाश चागता गावः कचस तात न दृश्यते ॥ 28 ॥
वयक्तं हतॊ मृतॊ वापि कचस तात भविष्यति तं विना न च जीवेयं कचं सत्यं बरवीमि ते ॥ 29 ॥
[षुक्र] अयम एहीति शब्देन मृतं संजीवयाम्य अहम ॥ 30 ॥
[व] ततः संजीवनीं विद्यां परयुज्य कचम आह्वयत आहूतः परादुरभवत कचॊ ऽरिष्टॊ ऽथ विद्यया हतॊ ऽहम इति चाचख्यौ पृष्टॊ बराह्मण कन्यया ॥ 31 ॥
स पुनर देव यान्यॊक्तः पुष्पाहारॊ यदृच्छया वनं ययौ ततॊ विप्र ददृशुर दानवाश च तम ॥ 32 ॥
ततॊ दवितीयं हत्वा तं दग्ध्वा कृत्वा च चूर्णशः परायच्छन बराह्मणायैव सुरायाम असुरास तदा ॥ 33 ॥
देव यान्य अथ भूयॊ ऽपि वाक्यं पितरम अब्रवीत पुष्पाहारः परेषणकृत कचस तात न दृश्यते ॥ 34 ॥
[षुक्र] बृहस्पतेः सुतः पुत्रि कचः परेतगतिं गतः विद्यया जीवितॊ ऽपय एवं हन्यते करवाणि किम ॥ 35 ॥
मैवं शुचॊ मा रुद देव यानि; न तवादृशी मर्त्यम अनुप्रशॊचेत सुराश च विश्वे च जगच च सर्वम; उपथितां वैकृतिम आनमन्ति ॥ 36 ॥
[देव] यस्याङ्गिरा वृद्धतमः पितामहॊ; बृहस्पतिश चापि पिता तपॊधनः ऋषेः पुत्रं तम अथॊ वापि पौत्रं; कथं न शॊचेयम अहं न रुद्याम ॥ 37 ॥
स बरह्म चारी च तपॊधनश च; सदॊत्थितः कर्मसु चैव दक्षः कचस्य मार्गं परतिपत्स्ये न भॊक्ष्ये; परियॊ हि मे तात कचॊ ऽभिरूपः ॥ 38 ॥
[षुक्र] असंशयं माम असुरा दविषन्ति; ये मे शिष्यं नागसं सूदयन्ति अब्राह्मणं कर्तुम इच्छन्ति रौद्रास; ते मां यथा परस्तुतं दानवैर हि अप्य अस्य पापस्य भवेद इहान्तः; कं बरह्महत्या न दहेद अपीन्द्रम ॥ 39 ॥
[व] संचॊदितॊ देव यान्या महर्षिः पुनर आह्वयत संरम्भेणैव काव्यॊ हि बृहस्पतिसुतं कचम ॥ 40 ॥
गुरॊर भीतॊ विद्यया चॊपहूतः; शनैर वाचं जठरे वयाजगार तम अब्रवीत केन पथॊपनीतॊ; ममॊदरे तिष्ठसि बरूहि विप्र ॥ 41 ॥
[क] भवत्प्रसादान न जहाति मां समृतिः; समरे च सर्वं यच च यथा च वृत्तम न तव एवं सयात तपसॊ वययॊ मे; ततः कलेशं घॊरम इमं सहामि ॥ 42 ॥
असुरैः सुरायां भवतॊ ऽसमि दत्तॊ; हत्वा दग्ध्वा चूर्णयित्वा च काव्य बराह्मीं मायाम आसुरी चैव माया; तवयि सथिते कथम एवातिवर्तेत ॥ 43 ॥
[ष] किं ते परियं करवाण्य अद्य वत्से; वधेन मे जीवितं सयात कचस्य नान्यत्र कुक्षेर मम भेदनेन; दृश्येत कचॊ मद्गतॊ देव यानि ॥ 44 ॥
[देव] दवौ मां शॊकाव अग्निकल्पौ दहेतां; कचस्य नाशस तव चैवॊपघातः कचस्य नाशे मम नास्ति शर्म; तवॊपघाते जीवितुं नास्मि शक्ता ॥ 45 ॥
[ष] संसिद्ध रूपॊ ऽसि बृहस्पतेः सुत; यत तवां भक्तं भजते देव यानी विद्याम इमां पराप्नुहि जीवनीं तवं; न चेद इन्द्रः कच रूपी तवम अद्य ॥ 46 ॥
न निवर्तेत पुनर जीवन कश चिद अन्यॊ ममॊदरात बराह्मणं वर्जयित्वैकं तस्माद विद्याम अवाप्नुहि ॥ 47 ॥
पुत्रॊ भूत्वा भावय भावितॊ माम; अस्माद देहाद उपनिष्क्रम्य तात समीक्षेथा धर्मवतीम अवेक्षां; गुरॊः सकाशात पराप्य विद्यां सविद्यः ॥ 48 ॥
[व] गुरॊः सकाशात समवाप्य विद्यां; भित्त्वा कुक्षिं निर्विचक्राम विप्रः कचॊ ऽभिरूपॊ दक्षिणं बराह्मणस्य; शुक्लात्यये पौर्णमास्याम इवेन्दुः ॥ 49 ॥
दृष्ट्वा च तं पतितं बरह्मराशिम; उत्थापयाम आस मृतं कचॊ ऽपि विद्यां सिद्धां ताम अवाप्याभिवाद्य; ततः कचस तं गुरुम इत्य उवाच ॥ 50 ॥
ऋतस्य दातारम अनुत्तमस्य; निधिं निधीनां चतुरन्वयानाम ये नाद्रियन्ते गुरुम अर्चनीयं; पालाँल लॊकांस ते वरजन्त्य अप्रतिष्ठान ॥ 51 ॥
[व] सुरा पानाद वञ्चनां परापयित्वा; संज्ञा नाशं चैव तथातिघॊरम दृष्ट्वा कचं चापि तथाभिरूपं; पीतं तदा सुरया मॊहितेन ॥ 52 ॥
समन्युर उत्थाय महानुभावस; तदॊशना विप्रहितं चिकीर्षुः काव्यः सवयं वाक्यम इदं जगाद; सुरा पानं परति वै जातशङ्कः ॥ 53 ॥
यॊ बराह्मणॊ ऽदय परभृतीह कश चिन; मॊहात सुरां पास्यति मन्दबुद्धिः अपेतधर्मॊ बरह्महा चैव स सयाद; अस्मिँल लॊके गर्हितः सयात परे च ॥ 54 ॥
मया चेमां विप्र धर्मॊक्ति सीमां; मर्यादां वै सथापितां सर्वलॊके सन्तॊ विप्राः शुश्रुवांसॊ गुरूणां; देवा लॊकाश चॊपशृण्वन्तु सर्वे ॥ 55 ॥
इतीदम उक्त्वा स महानुभावस; तपॊ निधीनां निधिर अप्रमेयः तान दानवान दैवविमूढबुद्धीन; इदं समाहूय वचॊ ऽभयुवाच ॥ 56 ॥
आचक्षे वॊ दानवा बालिशाः सथ; सिद्धः कचॊ वत्स्यति मत्सकाशे संजीवनीं पराप्य विद्यां महार्थां; तुल्यप्रभावॊ बरह्मणा बरह्मभूतः ॥ 57 ॥
गुरॊर उष्य सकाशे तु दशवर्षशतानि सः अनुज्ञातः कचॊ गन्तुम इयेष तरिदशालयम ॥ 58 ॥
आदिपर्व · Adi Parva
अध्याय 71
Reach this point to mark the section finished.
Continue to अध्याय 72